سياست و اثرگذاري تاريخي نهضت عاشورا
یادداشت |
ابراهيم مهدوي
نهضت عاشورا تنها يک رخداد مذهبي نيست؛ بلکه نقطه آغاز يک گفتمان سياسيِ پايدار است که در طول تاريخ اسلام و ايران، الهامبخش جنبشهاي عدالتخواهانه و مقاومت در برابر استبداد بوده است. اين مقاله با رويکرد تاريخي ـ تحليلي، مهمترين نمونههاي اثرگذاري سياسي عاشورا را بررسي ميکند؛ از قيام توّابين و مختار تا نقش تعيينکننده عاشورا در انقلاب اسلامي ايران. نتيجه پژوهش نشان ميدهد که عاشورا يک «نيروي سياسي زنده» است که در هر دوره، صورت تازهاي از مقاومت و اصلاحطلبي را پديد آورده است. مقدمه عاشورا در سال 61 هجري، رخدادي بود که در آن، امام حسين(ع) با ايستادگي در برابر حکومت اموي، معيار مشروعيت سياسي را از نو تعريف کرد. اين واقعه، نهتنها يک اعتراض اخلاقي، بلکه يک کنش سياسي آگاهانه بود که پيامدهاي آن در قرون بعدي به صورت قيامها، جنبشها و دولتهاي جديد ظاهر شد. اين مقاله به بررسي نمونههاي تاريخي اثرگذاري سياسي عاشورا ميپردازد.
1- قيام توّابين (65 هجري): نخستين واکنش سياسي به عاشورا
رهبران: سليمان بن صُرد خزاعي ماهيت: جنبش توبه و اعتراض سياسي.
اثر سياسي: ايجاد موج گسترده نارضايتي عليه امويان پيوند با عاشورا: شعار اصلي آنان «يالثارات الحسين» بود.
تحليل:
توّابين نخستين گروهي بودند که شکست سياسي کوفه را پذيرفتند و با مرگ خود، فضاي سياسي عراق را
عليه امويان شعلهور کردند. اين قيام، عاشورا را از يک حادثه غم بار به يک گفتمان سياسي فعال تبديل کرد.
2- قيام مختار ثقفي (66 هجري): عدالتخواهي سياسي
هدف: مجازات عاملان کربلا.
اثر سياسي: حذف بخش مهمي از ساختار قدرت اموي ايجاد شکاف در جبهه اموي
پيوند با عاشورا: تشکيل حکومت با شعار «يا لثارات الحسين»
تحليل:
قيام مختار نخستين پيروزي سياسي جريان حسيني بود. اين قيام نشان داد که عاشورا ميتواند ساختار قدرت را تغيير دهد و عدالتخواهي را به نيروي سياسي تبديل کند.
3- قيام زيد بن علي (122 هجري): تداوم منطق خروج عليه ظلم
ماهيت: قيام فکري ـ سياسي.
اثر سياسي: شکلگيري مذهب زيدي تثبيت نظريه «خروج عليه حاکم ظالم»
پيوند با عاشورا: زيد قيام خود را ادامه راه امام حسين معرفي کرد.
تحليل:
قيام زيد، عاشورا را به نظريه سياسي شيعه تبديل کرد؛ نظريهاي که مسئوليت اجتماعي و سياسي را واجب ميدانست.
4- نهضتهاي علوي در عصر عباسيان: عاشورا به عنوان معيار مشروعيت
نمونهها: محمد نفس زکيه، حسين شهيد فخّ
اثر سياسي: ايجاد بحران مشروعيت براي عباسيان تقويت هويت سياسي شيعه.
پيوند با عاشورا: همه اين قيامها با الگوي «امر به معروف سياسي» عاشورا شکل گرفتند.
تحليل:
در اين دوره، عاشورا تبديل به معيار سنجش عدالت حکومتها شد.
5- دولتهاي شيعي (قرون 3 تا 5 هجري): رسمي شدن سياست عاشورايي
نمونهها: آلبويه، فاطميان، زيديان طبرستان.
اثر سياسي:رسمي شدن آيينهاي عاشورايي تبديل عاشورا به هويت سياسي شيعه. پيوند با عاشورا: آلبويه براي نخستينبار مراسم رسمي عاشورا را در بغداد برگزار کرد.
تحليل:
در اين دوره، عاشورا از يک «جنبش» به يک نظام هويت ساز سياسي تبديل شد.
6- نهضت مشروطه (1285 شمسي): عاشورا و عدالت خواهي مدرن
رهبران: علماي نجف، بهبهاني، طباطبايي.
اثر سياسي: بسيج عمومي عليه استبداد قاجارمشروعيت بخشي ديني به عدالت خواهي.
پيوند با عاشورا: خطابههاي عاشورايي، مردم را عليه ظلم شاه برانگيخت.
تحليل:
در مشروطه، عاشورا به زبان سياسي مردم تبديل شد.
7- قيام 15 خرداد 1342: آغاز نهضت امام خميني
اثر سياسي:آغاز رسمي مبارزه با پهلوي تبديل عاشورا به گفتمان اعتراض پيوند با عاشورا: سخنراني عاشوراي امام خميني عليه شاه، نقطه آغاز نهضت بود.
تحليل:
عاشورا در اين دوره، مبناي مشروعيت مقاومت سياسي شد.
8- انقلاب اسلامي ايران (1357): اوج اثرگذاري سياسي عاشورا
اثر سياسي:سقوط رژيم پهلوي شکلگيري نظام سياسي جديد پيوند با عاشورا: راهپيماييهاي ميليوني تاسوعا و عاشورا شعار «کل يوم عاشورا، کل ارض کربلا»
تحليل:
انقلاب اسلامي بزرگترين نمونه معاصر اثرگذاري سياسي عاشوراست؛ جايي که عاشورا به موتور محرک يک انقلاب تبديل شد.
نتيجهگيري بررسي تاريخي نشان ميدهد که عاشورا يک نيروي سياسي زنده است در هر دوره، صورت تازهاي از مقاومت ميآفريند معيار مشروعيت حکومت ها شده است، الهامبخش جنبشهاي عدالتخواهانه بوده است در ايران معاصر، نقش تعيينکننده در انقلاب اسلامي داشته است بنابراين، عاشورا نه يک حادثه محدود به سال 61 هجري، بلکه يک جريان سياسي ـ اخلاقي ماندگار است.
دکتراي ادبيات فارسي و پژوهشگر ديني