■ فاطمه سراواني

گلستان از معدود استان‌هايي است که هم‌زمان به دريا، مرز زميني، اراضي حاصلخيز، تنوع اقليمي، نيروي انساني توانمند و موقعيت راهبردي دسترسي دارد؛ مجموعه‌اي از مزيت‌هايي که در بسياري از مناطق کشور به‌صورت پراکنده وجود دارد اما در اين استان در کنار يکديگر قرار گرفته‌اند. با وجود اين، سهم گلستان از تجارت خارجي همچنان با ظرفيت‌هاي واقعي آن فاصله‌اي چشمگير دارد. اين شکاف، بيش از آنکه ناشي از کمبود منابع باشد، حاصل نبود نگاه راهبردي، ضعف در زنجيره ارزش، تصميم‌هاي مقطعي و ناتواني در تبديل مزيت‌هاي طبيعي به ثروت پايدار است. نخستين محور قابل توجه، بخش کشاورزي است. گلستان در توليد گندم، دانه‌هاي روغني،  محصولات باغي، مرغ و انواع فرآورده‌هاي دامي جايگاهي قابل توجه دارد؛ اما صادرات صرف محصولات خام، سود اصلي را نصيب بازارهاي مقصد مي‌کند. تا زماني که صنايع تبديلي، بسته‌بندي استاندارد، برندينگ و فرآوري تخصصي توسعه پيدا نکند، ارزش افزوده واقعي از مرزهاي استان عبور خواهد کرد. بازار امروز، محصول خام نمي‌خواهد؛ محصولي مي‌خواهد که هويت، کيفيت، استاندارد و قابليت رقابت داشته باشد. در کنار کشاورزي، صنعت شيلات و آبزي‌پروري نيز ظرفيتي کمتر ديده‌شده محسوب مي‌شود. سواحل گلستان، مزارع پرورش ماهي و مراکز تکثير آبزيان مي‌توانند در صورت رعايت استانداردهاي بين‌المللي، سهم قابل توجهي از بازار کشورهاي همسايه را در اختيار بگيرند. با اين حال، محدوديت در صنايع فرآوري، کمبود زيرساخت‌هاي صادراتي سردخانه‌اي و ضعف در بازاريابي خارجي، اين ظرفيت را تا حد زيادي بلااستفاده گذاشته است. گردشگري نيز تنها يک صنعت خدماتي نيست؛ صادرات نامرئي محسوب مي‌شود.

جنگل‌هاي هيرکاني، تالاب‌ها، سواحل، آثار تاريخي، فرهنگ اقوام و تنوع غذايي گلستان مي‌توانند ارزآوري قابل توجهي ايجاد کنند. اما زماني که زيرساخت اقامتي، خدمات گردشگري، تبليغات بين‌المللي و حمل‌ونقل مناسب وجود نداشته باشد، اين فرصت اقتصادي به يک قابليت بالقوه محدود مي‌شود. از سوي ديگر، همجواري با ترکمنستان و دسترسي به بازار کشورهاي آسياي مرکزي، مزيتي است که کمتر استاني در اختيار دارد. اين موقعيت جغرافيايي زماني ارزش اقتصادي پيدا مي‌کند که گمرک، حمل‌ونقل ريلي و جاده‌اي، پايانه‌هاي صادراتي، مراکز لجستيکي و خدمات مالي بين‌المللي به‌صورت هماهنگ عمل کنند. تجارت خارجي صرفا از مرز عبور نمي‌کند؛ از مسير شبکه‌اي از زيرساخت‌هاي کارآمد عبور مي‌کند. يکي از کاستي‌هاي جدي در مسير توسعه صادرات گلستان، نبود يا دست‌کم عدم شفافيت درباره وجود يک نقشه جامع صادراتي براي استان است. براساس پرس و جوي نگارنده، فعالان اقتصادي و توليدکنندگان استان از وجود سندي منسجم که مسيرهاي اولويت‌دار صادرات، بازارهاي هدف، مزيت‌هاي نسبي و الزامات استانداردي را به‌صورت يکپارچه مشخص کرده باشد، بي‌اطلاع‌اند. همين خلا موجب شده حرکت‌هاي صادراتي بيشتر سليقه‌اي، مقطعي و بدون پيوست راهبردي پيش برود. با اين حال، اگر چنين نقشه يا سندي در سطح استان يا کشور براي گلستان تدوين و ابلاغ شده است، انتظار مي‌رود دستگاه يا نهاد مسئول به‌صورت شفاف آن را معرفي و اطلاع‌رساني کند تا از هرگونه برداشت نادرست يا تحليل مبتني بر نبود اطلاعات دقيق جلوگيري شود. شفاف‌سازي در اين زمينه نه‌تنها ابهام را برطرف مي‌کند، بلکه خود مي‌تواند گامي در جهت پاسخ‌گويي نهادي و بازسازي اعتماد ميان بخش دولتي و فعالان اقتصادي باشد. نقش بخش خصوصي نيز نبايد در حاشيه قرار گيرد. تجربه کشورهاي موفق نشان مي‌دهد دولت بايد تسهيل‌گر باشد، نه بازيگر اصلي تجارت. کاهش بروکراسي، ثبات مقررات، تسهيل بازگشت ارز، دسترسي به منابع مالي، حمايت از شرکت‌هاي صادرات‌محور و تقويت ديپلماسي اقتصادي، زمينه را براي حضور فعال‌تر بنگاه‌هاي اقتصادي فراهم مي‌کند. تحول صادرات گلستان بدون سرمايه‌گذاري در فناوري نيز ممکن نخواهد بود. امروز استفاده از سامانه‌هاي هوشمند مديريت زنجيره تأمين، تجارت الکترونيک، بازاريابي ديجيتال، تحليل داده‌هاي بازار و استانداردسازي فرايندهاي توليد، انتخاب نيست و قطعا يک ضرورت است. بازارهاي جهاني هر روز رقابتي‌تر مي‌شوند و محصولي که نتواند کيفيت، استمرار و خدمات پس از فروش را تضمين کند، جايگاهي در اين رقابت نخواهد داشت. گلستان براي تبديل شدن به يکي از قطب‌هاي تجارت منطقه، بيش از هر چيز به تغيير رويکرد نياز دارد. توسعه صادرات با شعار محقق نمي‌شود؛ به برنامه، هماهنگي نهادي، شناخت دقيق بازار، سرمايه‌گذاري هدفمند و مديريت مبتني بر آينده‌نگري وابسته است. بارها و بارها گفته ايم و نوشته ايم که اين استان از کمبود ظرفيت رنج نمي‌برد اما ترديدي نداريم که از کمبود بهره‌برداري هوشمندانه از ظرفيت‌ها آسيب مي‌بيند. اگر اين فاصله کاهش يابد، صادرات به موتور محرک اشتغال، توليد، سرمايه‌گذاري و رونق اقتصادي استان تبديل خواهد شد؛ مسيري که مي‌تواند گلستان را از استاني برخوردار از قابليت، به استاني برخوردار از مزيت رقابتي پايدار ارتقا دهد.