نشريات سرزمين گرگان و 90 سال حضور در عرصه‌هاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي

رحمت ا... رجائي

انتشار نشريه در سرزمين گرگان (استان گلستان) نود ساله شد. اين رويداد براي علاقمندان و فعالان حوزه رسانه در استان، مهم و نشانگر ديرينه بودن انتشار مطبوعات در اين خطه از ايران است و جاي پردازش بسيار دارد. نخستين نشريه در سرزمين گرگان «نامه قابوس» نام دارد که اولين  شماره آن در تاريخ 15/05/1314 و در 4 صفحه توسط ميرزامحمدعلي عبهري منتشر گرديد که اين امر، سرآغازي براي انتشار مطبوعات در اين قسمت از ايران بود. تلاش براي کسب مجوز انتشار مطبوعه در سرزمين گرگان، از سال 1303 آغاز شد. در اين سال، اقداماتي توسط کربلائي علي اصغر تقي اُف براي انتشار نشريه‌اي به نام «جرجان» انجام شد اما گويي اقدامات وي منجر به نتيجه نشد و نشريه‌اي منتشر نگرديد و يا نگارنده از آن بي اطلاع است!

اگرچه انتشار نشريه در سرزمين گرگان نسبت به انتشار مطبوعات در ايران و برخي از استان‌هاي کشور، همچون ديگر دستاوردهاي تمدني، ديرتر صورت گرفت اما از همان سال‌هاي آغازين انتشار نشريات در ايران، اخباري از «ولايت استراباد» در مطبوعات به چاپ مي‌رسيد.

چنانچه روزنامه وقايع اتفاقيه در نخستين شماره خود، خبر از رفتن چاپار از دارالخلافه به استراباد در اول و پانزدهم و بازگشت آن‌ها در چهاردهم و بيست نهم هرماه مي‌دهد.

همچنين در شماره دوم روزنامه وقايع اتفاقيه به تاريخ جمعه پانزدهم شهر ربيع الثاني سال 1267 ه.ق اين خبر به چاپ رسيد.

«در صفحات مازندران و استراباد، کمال امنيت حاصل است و مردم نهايت آسايش را دارند. نواب شاهزاده مهديقلي ميرزا حاکم استراباد هم در انتطام امورات ولايات متعلقه به خود بسيار ساعي مي‌باشند، سواره عبدالملکي و خواجه وند و نوکرطالش را اين روزها باري احضار نموده وسان ديده مواجب داده و مرخص نمود.» در اين سال‌ها که خبري از انتشار نشريه در استراباد نبود خبرنگاراني وارد استراباد شده و گزارش‌هايي از آنجا تهيه کردند چنانچه خبرنگاري روزنامه تايمز لندن در پائيز سال 1899 (دوره ناصرالدين شاه) به استراباد آمد و 17 نامه از وضعيت استراباد  و... تهيه و به دفتر روزنامه ارسال که در آن چاپ مي‌گردد.

انتشار نشريات در سرزمين گرگان با فراز و فرودهايي بسيار از سال 1314 تا سال 1404 ادامه داشته و دارد. جدا از آغاز انتشار مطبوعات در استرآباد که اتفاقي فرخنده و تأثير گذار بود مطبوعات سرزمين گرگان در فاصله سال‌هاي 1314 تا 1404 سه دوره مهم را سپري کردند.

دوره اول: سقوط رضاشاه، آغازي براي انتشار گسترده مطبوعات

اگرچه انتشار «نامه قابوس» در سال 1315 ه.ش به دلايلي متوقف گرديد، اماورود ارتش متفقين به ايران ازجمله ارتش سرخ به نواحي گرگان و در نتيجه سقوط رضاشاه در سال 1320 سرآغازي براي ايجاد فضاي باز سياسي و در نتيجه انتشار مطبوعات بود. در فاصله سال‌هاي 1320 تا سال 1332 نشريات متعددي انتشار يافتند که برخي از آنها عبارت بودند از:

1-نداي گرگان به صاحب امتيازي احمد قاسمي از فعالان حزب توده

2-آذر گرگان به صاحب امتياز علي اصغر کشاورز

3-پيام گرگان به صاحب امتيازي عباس مهرآئين

4-آسمان گرگان به صاحب امتيازي سيد حسن حسيني

5-قيام شمال به صاحب امتيازي عزيزالله وحيد صفت

6-جرجان به صاحب امتيازي سيدابراهيم مفيدي

و.... کودتاي 28 مرداد 1332 پاياني بر فعاليت گسترده مطبوعاتي در ايران از جمله منطقه گرگان و دشت گرگان بود.

مرحله دوم: پيروزي انقلاب 57 و انتشار مطبوعات

سقوط حکومت پهلوي و پيروزي انقلاب اسلامي 57 زمينه را براي فعاليت مطبوعاتي در ايران و نواحي مختلف آن فراهم کرد چنانچه در فاصله سال‌هاي 58 تا 61 نشريات متعددي منتشر گرديدند که برخي از آنها عبارت بودند از:

1-هفته نامه «پيام مستضعفين» ارگان کانون فرهنگي اسلامي گرگان و دشت به صاحب امتياز حجت الاسلام محمدعلي روحاني فرد

2-«کتاب فصل» نامه کانون نويسندگان و شاعران گرگان.  که زير نظر شوراي دبيران کانون از جمله آقايان سيد حسين ميرکاظمي و محمد قاري منتشر مي‌شد

3-فصل گرگان. اين نشريه ادامه کتاب فصل بود. که اولين و آخرين شماره آن در تابستان 1369 به همت آقايان سيد حسين ميرکاظمي،  محمد قاري و محمد مصلحي انتشار يافت.

مرحله سوم: تشکيل استان جديد و روي کارآمدن دولت سيدمحمد خاتمي

اوج فعاليت‌هاي مطبوعاتي در سرزمين گرگان از سال 1376 آغاز، که هم‌چنان ادامه دارد. در اين سال، تاسيس استان جديد در شرق استان مازندران به تصويب مجلس پنجم رسيد و استان جديد با نام «گلستان» شکل گرفت. علاوه بر اين، روي کار آمدن دولت سيدمحمد خاتمي زمينه را براي فعاليت مطبوعاتي فراهم و آغازي براي انتشار نشريات شد. از سال‌هاي 1377 تا به امروز، نشريات مختلفي منتشر گرديدند که اسامي برخي از آنها عبارتند از:

1-صحرا به صاحب امتيازي عبدالرحمن ديه جي (1377)

2-گلستان ايران به صاحب امتيازي فروزان آصف نخعي (1377)

3-پاپراق به صاحب امتيازي يوسف قوجق (1377)

4-گلستان نو به صاحب امتيازي محمد آذري (1377)

5-گلشن مهر به صاحب امتيازي احسان مکتبي (1378)

6-فراغي به صاحب امتيازي ارازمحمد سارلي (1379)

7-گرگان امروز به صاحب امتيازي مصطفي سبطي (1379)

8-سليم به صاحب امتيازي محمد هاشم مهيمني (1380)

9-همزيستي به صاحب امتيازي تاج محمد کاظمي (1380)

10-حريف به صاحب امتيازي احمد قليش لي (1382)

11-ستاره گلستان به صاحب امتيازي جمشيد نيرومند (1383)

12-اقتصاد گلستان به صاحب امتيازي موسي جرجاني (1383)

13-گلستان سلام به صاحب امتيازي محمدرضا بابايان(1384)

14-کيمياي گلستان به صاحب امتيازي منيره جندقي (1384)

علاوه بر اين مطبوعات، مي‌توان از نشريات گرگان زمين، آفتاب گلستان، بهار گلستان، نداي جمعه، استراباد، الُکا، گلستان مهر، انقلاب، پژواک سخن، عصر بيداري، آهنگ انقلاب و... ياد کرد که در دهه هشتاد انتشار خود را شروع کردند. هم اکنون از اين نشريات فقط گلشن مهر، فراغي، گلستان سلام و چند نشريه ديگر به فعاليت خود ادامه مي‌دهند و بسياري به تعطيلي کشيده شده اند! همچنين در اين سال‌ها دهها نشريه جديد انتشار خود را آغاز کردند. به گفته مسئولين اداره کل فرهنگ و ارشاد گلستان تعداد 2 روزنامه، 42 هفته نامه، 14 ماهنامه و دوماهنامه و 35 فصل نامه و 4 سال نامه در استان انتشار پيدا مي‌کنند که با واقعيت انطباق ندارد!؟

در طول نود ساله فعاليت مطبوعاتي در سرزمين گرگان (استان گلستان) چندين نهاد مطبوعاتي تشکيل گرديد که برخي از آنان عبارتند از:

1-خانه مطبوعات (1381)

2-انجمن صنفي روزنامه نگاران (1384)

3-انجمن صنفي مديران مسئول نشريات گلستان (1384)

4-سراي فرهنگ و رسانه گلستان (1400)

نشريات استان در طول نود سال انتشار، نقش بسياري در تحولات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي آن داشتند که اين نقش در دوره سوم به مراتب بيشتر از دو مرحله قبل بود. اگرچه نقش مطبوعات در تحولات جامعه از سال 1377 بسيار گسترده بود، اما روي کارآمدن دولت محمود احمدي نژاد و سپس دولت سيد ابراهيم رئيسي از نقش و حضور آنها کاست!؟ متأسفانه در سال‌هاي اخير برخي افراد بدون آگاهي، تخصص و دغدغه براي پيشرفت و توسعه استان، صرفاً در راستاي ايجاد اشتغال براي خود و اطرافيان، استفاده از امتيازات مادي انتشار نشريه و... اقدام به کسب مجوز و انتشار نشريه (اگر انتشاري باشد) کردند که مطبوعات بسيار ضعيف منتشر مي‌کنند که قرابتي با پيشينه نود ساله مطبوعات در استان ندارد! در سرزمين گرگان هم اکنون به جز چند نشريه که بيشتر آنان فصل نامه، ماهنامه (به جز يک روزنامه) هستند، بسياري حاوي مطالب خواندني و ارزشمند نبوده از اينرو نقشي در تحولات جامعه ندارند! همين جا پيشنهاد مي‌گردد نشست‌هايي پيرامون نقش مطبوعات در استان برگزار و گزارش آن نيز منتشر گردد. آنچه در سال‌هاي اخير، مطبوعات چاپي را وارد چالش کرد، گسترش فضاي مجازي و ورود نشريات الکترونيکي است که خود به طور جداگانه و مفصل نياز به بحث و بررسي دارد.

***

جاي دارد در نود سالگي مطبوعات سرزمين گرگان، از همه فعالين عرصه رسانه به خصوص مطبوعات چاپي ياد بکنيم که طي اين سال‌ها زحمات فراوان کشيدند و درود بفرستيم به روح و روان فعالان عرصه رسانه که هم اکنون روي در نقاب خاک کشيده‌اند. طي نود سال انتشار مطبوعات، برخي از فعالان مطبوعات به دادگاه احضار و بعضي به زندان محکوم شدند که شاخص‌ترين آنها زنده ياد منوچهر نوازش مدير مسئول نشريه شمال ايران بود که با شکايت تيمسار مزين به دادگاه رفت. بعد از انقلاب 57 هم دکتر مصطفي سبطي در پي انتشار گزارشي از تصاحب زمين جنگل ناهارخوران، توسط برخي قضات دادگستري گرگان احضار، دادگاهي و سپس به زندان رفت و حکم توقيف هفته‌نامه او (گرگان امروز) صادر شد که بعداً بي گناهي وي ثابت گرديد. فصل نامه استارباد هم با شکايت بسيج رسانه براي مدتي توقيف شد که با راي دادگاه برائت گرفت.

 همچنين ضروري مي‌بينم به دوستان عزيز مطبوعاتي به خصوص مديران مسئول و دست اندرکاران نشريات خواندني خسته نباشد بگويم. اگرچه برخي مديران و دست اندرکاران سابق و اسبق اداره کل فرهنگ و ارشاد گلستان کاري جز پرونده سازي، دادن تذکر و اخطار نداشتند! ولي نبايد تلاش اکثريت مسئولان و کارکنان اين نهاد را ناديده گرفت که همواره حامي و مشوق فعالان مطبوعات بوده اند. در طي اين سال‌ها افرادي از فعالان رسانه بودند که همه چيز را براي خود مي‌خواستند! برخي هم در همکاري با بعضي‌ها، سبب پرونده سازي، توقيف نشريات و حتي در زنداني شدن فعالان مطبوعات ايفاي نقش کردند! که قطعاً آيندگان به آن خواهند پرداخت و اميدوارم اين نوع روش‌ها را ديگر ادامه ندهند. همچنين مسئولان و شهرونداني بوده و هستند که همواره حامي مطبوعات بوده اند که جاي تقدير و سپاس گذاري فراوان دارد.

پژوهشگر تاريخ مطبوعات سرزمين گرگان- مديرعامل تشکل «سراي فرهنگ و رسانه گلستان»