احسان آريائي نژاد

اگر اخيرا به پروژه‌هاي اجرايي شهرداري گرگان نگاه کنيم، با يک الگوي تکراري و مشخص روبرو هستيم: «بازگشايي معابر»، «تعريض خيابان‌ها» و «گسترش ظرفيت عبور خودرو». نگاه مديريت شهري به ترافيک گرگان، عمدتاً بر پايه حل مشکل از طريق «بيشتر کردن ظرفيت مسيرها براي ماشين‌ها» استوار شده است. اما يک سوال اساسي و بنيادين باقي مي‌ماند: اگر تمام خيابان‌ها را عريض کنيم، آيا واقعاً ترافيک کم مي‌شود يا فقط جاي بيشتري براي ورود خودروهاي بيشتر باز کرده‌ايم؟

تله‌ي «تعريض خيابان‌ها»

اصول مدرن شهرسازي در سراسر جهان، از اروپا گرفته تا کشورهاي همسايه، بر اين اصل استوار است که «هرچه خيابان عريض‌تر شود، ترافيک بيشتر مي‌شود». اين پديده که در علم شهرسازي به آن «تقاضاي القايي» (Induced Demand) مي‌گويند، دقيقاً همان چيزي است که در گرگان در حال تجربه آن هستيم. با بازگشايي معابر و عريض کردن مسيرها، ما در واقع به شهر پيام مي‌دهيم که: «خوش آمديد، خودروي شخصي خود را بياوريد!» و اين دقيقاً همان مسيري است که باعث تشديد وابستگي شهروندان به خودرو و در نتيجه، فلج شدن دوباره شهر در آينده‌اي نزديک خواهد بود.

 غيبتِ گروه‌هاي فراموش‌شده: پياده، دوچرخه‌سوار و معلول

در حالي که تمرکز اصلي بر خدمات‌رساني به خودرو است، سهم گروه‌هاي بزرگ ديگر شهروندان از فضاي عمومي، به طرز نگران‌کننده‌اي ناچيز است. شهر گرگان امروز، شهرِ «پياده‌محور» نيست. پياده‌روها يا به دليل اشغال شدن توسط مغازه‌ها و خودروها، يا به دليل طراحي نامناسب و ناايمن، عملاً کارکرد خود را از دست داده‌اند.

بسياري از پياده‌روهاي شهر با مشکل جدي در کيفيت پوشش کف و زيرساخت مواجه هستند؛ کفسازي‌هاي نامناسب، سطوح ناهموار، پازل هاي شکسته و فرورفتگي‌هاي ناگهاني، نه تنها پياده‌روي را براي شهروندان دشوار و ناامن کرده، بلکه در بسياري از نقاط، عبور از آن‌ها را براي سالمندان و افراد داراي معلوليت عملاً غيرممکن ساخته است. پياده‌رو در گرگان، به جاي اينکه فضايي براي آرامش و حرکت ايمن باشد، تبديل به چالشي براي حفظ تعادل و سلامت شهروندان شده است. جاي خالي مسيرهاي ايمن و پيوسته براي دوچرخه‌سواري در گرگان، گواه ديگري بر اين مدعاست. دوچرخه، که يکي از ارزان‌ترين، سالم‌ترين و پاک‌ترين ابزارهاي حمل‌ونقل در شهرهاي مدرن است، در گرگان به دليل نبود زيرساخت، چيزي جز يک سرگرمي گذرا يا يک فعاليت پرخطر در ميان ترافيک خودروها نيست.

ناوگان عمومي؛ زنجيره گمشده در حل معضل ترافيک

اگر بخواهيم ترافيک را ريشه‌اي حل کنيم، بايد مردم را از خودروي شخصي به سمت «حمل‌ونقل عمومي» سوق دهيم. اما آيا در گرگان، چنين انگيزه‌اي وجود دارد؟ واقعيت تلخ اين است که ناوگان حمل‌ونقل عمومي شهر، با فرسوده‌ترين ابزارها در حال فعاليت است.

اتوبوس‌ها و وسايل نقليه عمومي که بايد نماد راحتي، امنيت و سرعت در جابه‌جايي باشند، به دليل کهنگي، عدم پوشش مناسب خطوط و کيفيت پايين، تنها گزينه‌اي هستند که بخش کوچکي از مردم را به خود جذب مي‌کنند. تا زماني که حمل‌ونقل عمومي، رقيبي جدي براي خودروي شخصي نباشد، هر چقدر هم که خيابان‌ها را عريض کنيم، ترافيک گريبان‌گير شهر خواهد بود.

 سخن پاياني: بازگشت به انسان‌محوري

مديريت شهري گرگان نيازمند يک تغيير پارادايم است. ما به جاي «خودرو‌محوري»، به «انسان‌محوري» نياز داريم. هدف از ساخت شهر، تسهيل عبور ماشين‌ها از يک نقطه به نقطه ديگر نيست، بلکه فراهم کردن فضايي براي زندگي، پياده‌روي، تعامل اجتماعي و جابه‌جايي ايمنِ تمامي شهروندان است. زمان آن رسيده که بودجه‌ها و پروژه‌ها از «تعريض خيابان‌ها» به سمت «ارتقاي کيفيت ناوگان عمومي»، «ايجاد مسيرهاي دوچرخه‌سواري» و «بازسازي پياده‌روهاي استاندارد و ايمن» تغيير جهت دهند. گرگان سزاوار شهري است که در آن، انسان در مرکز توجه باشد، نه تنها ماشين.

کارشناس ارشد برنامه ريزي شهري