محمد انصار

راهنماي نيازمندي‌هاي گرگان، از نشريه‌هاي ارزشمند سال‌هاي آغازين دهه 1360 بود؛ نشريه‌اي که امروز براي پژوهشگران تاريخ گرگان اهميت دارد. اين نشريه، به کوشش چند نفر ـ که نامشان در نسخه نيامده است ـ آماده مي‌شد و در چاپخانه گرگان (واقع در پشت بانک ملي)، به چاپ مي‌رسيد. سومين شماره آن، در بهمن 1361، در قطع وزيري و با 214 صفحه چاپ شد. در روزگاري که ابزارهاي ارتباطي، کم بودند و دسترسي به اطلاعات، آسان نبود، داشتن يک نسخه از چنين نشريه‌اي براي خانواده‌ها سودمند بود. مردم مي‌توانستند با کمک آن، با مشاغل، خدمات، مکان‌ها و وضعيت عمومي شهر آشنا شوند. آن راهنماي خانواده‌هايي شد که در آن روزها، به دنبال نشاني و شماره تماسي براي گره‌گشايي از کارهاي روزمره‌شان بودند.

امروز، اگرچه محتواي اين نشريه، از نظر کاربرد، کهنه شده است، ولي از نظر تاريخي و پژوهشي ارزش دارد.از بخش‌هاي مهم اين نشريه، نقشه شهر گرگان است که مربوط به سال 1361 مي‌شود. آن به ما نشان مي‌دهد که چه خيابان‌ها و ميدان‌هايي در شهر بودند و نام‌هاي رسمي در آن زمان چه بوده است؟ اندازه شهر در آن روزها، چقدر بود؟

در اين نقشه، نام برخي جاها اصلاً نوشته نشده است. اين موضوع، چند دليل مي تواند داشته باشد: يا جمعيت آن مناطق، هنوز کم بوده، يا آن نواحي، هنوز در ذهن مردم شناخته‌شده نبودند، يا اساساً بخشي از توسعه شهري در سالهاي پس از 1361 بوده‌اند.

در سال 1361، گرگان هشت فلکه اصلي داشت؛ در حالي که امروزه به 22 تا رسيده است. ميدان‌ها، در هر دوره با نام‌هايي نام‌گذاري مي‌شوند که بازتاب شرايط اجتماعي و فرهنگي همان زمان است. از ميان آن ميدان‌ها، تنها ميدان شهدا نام خود را تا امروز حفظ کرده است. ساير فلکه‌ها مانند گرگانپارس، کريمي، وليعصر، هزارجريبي، شهرداري، سرخواجه، مفتح به ترتيب نامشان چنين بود: مهدي رضايي (متوفاي 1351)، آزادي، فدائيان اسلام، مازندران، وحدت، 15 خرداد، پمپ بنزين.

در کنار اين‌ها، دو فلکه کوچک نيز بودند که در آن روزها نام مشخصي نداشتند، اما بعدها، به نام‌هاي فخرالدين اسعد گرگاني و ملاقاتي شناخته شدند. نقشه سال 1361 نشان مي‌دهد که برخي خيابان‌ها نام ديگري داشته‌اند. خيابان‌هاي پاسداران، ايرانمهر و سرخواجه به ترتيب نامشان چنين بود: فلسطين، طالقاني، شريعتي.

به خياباني که چسبيده به ميدان وليعصر بود، لشکر دوم مي‌گفتند و خيابان پايين‌تر از آن لشکر اول نام داشت. امروزه اين خيابان‌ها با نام شهداي ارتش(نامجو و فلاحي ) شناخته مي‌شوند. البته نام «لشکر» هنوز به‌صورت محدود بر روي کوچه‌هاي خيابان دوم باقي مانده است.

بسياري از شهرک‌هايي که امروزه در کمربندي شهر گرگان ديده مي‌شوند، هنوز در نقشه نبودند يا دست‌کم، نامشان ثبت نشده بود. تنها شهرک فرهنگيان در نقشه آمده است. اين مسئله، به‌خوبي نشان مي‌دهد که توسعه شهري گرگان در دهه‌هاي بعد، به‌ويژه در نواحي کمربندي، شتاب گرفت.در نقشه، دورترين خانه‌هاي شرق شهر، شهرک امام خميني بوده که درگذشته کوي پيمان نام داشت. در آن زمان، هنوز اثري از نام‌هايي مانند: بلوار کاشاني، کوي انقلاب ديده نمي‌شود. از سوي ديگر، دورترين خانه‌هاي غرب شهر، کوي افسران بوده است. آخرين نقطه جنوبي شهر، در آن زمان، فلکه گرگانپارس بوده است. در نقشه آن دوره، بسياري از نام‌هايي که امروز در اين بخش‌ شهر مي‌شناسيم، نبود؛ مانند: گلشهر، دخانيات، شهرک تالار، پارتيان، سوپر سحر، کوي بازرگاني، کاوش، کارواش و ...

از خيابان‌هاي فرعي گرگانپارس، تنها ارديبهشت، خرداد، تير، مرداد و شهريور نامشان بر روي نقشه هست. در آن روزها، گرگان هيچ بلواري نداشت و برخلاف امروز، هيچ يک از خيابان ها، دو اسمي نبودند مثلاً کوچه‌هاي مشترک بين دو خيابان عليمحمدي و بهاران، دو اسم دارند يعني از يک طرف به آن‌ها عليمحمدي و از طرفي ديگر، به آن‌ها بهاران گفته مي‌شود.

پژوهشگر