النينو؛ نبرد گلستان با سيلاب
تیتر اول |
ايرج حيدريان- گلستان بايد براي بارشهاي شديد و رخدادهاي جدي آماده باشد و در اين مسير، مديريت سيلاب يک مسئوليت فرابخشي است که نيازمند نقشآفريني جدي همه دستگاههاي متولي، بهويژه در حوزه پلها، سازههاي تقاطعي، آبخيزداري، راهها و مديريت شهري است.
پديده النينو ميتواند موجب تغيير در الگوهاي بارش و دماي هوا شود و احتمال وقوع رخدادهاي حدي مانند بارشهاي سنگين و سيلابهاي ناگهاني را افزايش دهد. اما براي استان گلستان، صرفاً ميزان بارش موضوعيت ندارد؛ بلکه شدت بارندگي، مدت زمان آن، محل وقوع بارش و نحوه عبور رواناب از بالادست به مناطق شهري و روستايي اهميت بسيار زيادي دارد.
گلستان به دليل برخورداري از مناطق کوهستاني، دامنهاي و جلگهاي و شبکه گسترده رودخانهها و آبراههها، در برابر بارشهاي شديد نيازمند آمادگي ويژه است. بارش سنگين در بالادست ميتواند در مدت کوتاهي موجب افزايش رواناب و بالا آمدن سطح آب رودخانهها در پاييندست شود و در چنين شرايطي، عملکرد مناسب همه اجزاي شبکه عبور آب اهميت پيدا ميکند.
مديريت سيلاب؛ مسئوليت مشترک همه دستگاهها
مديريت سيلاب صرفاً وظيفه شرکت آب منطقهاي نيست. کاهش خسارات سيلاب يک مسئوليت مشترک و فرابخشي است و هر دستگاه بايد در حوزه مسئوليت قانوني خود، پيش از وقوع بارشهاي شديد اقدامات پيشگيرانه لازم را انجام دهد.
شرکت آب منطقهاي وظايف مشخصي در زمينه پايش منابع و مجاري آبي، رودخانهها، تأسيسات آبي، اطلاعرساني و مديريت منابع آب دارد؛ اما در کنار آن، دستگاههاي متولي راهها، پلها، ابنيه فني و سازههاي تقاطعي، شهرداريها و مديريت شهري، دهياريها، دستگاههاي متولي آبخيزداري و منابع طبيعي و ساير دستگاههاي اجرايي نيز وظايف بسيار مهمي در کاهش خطر سيلاب بر عهده دارند.
اگر مسير يک رودخانه يا آبراهه مناسب باشد اما يک پل يا سازه تقاطعي ظرفيت عبور سيلاب را نداشته باشد، همان نقطه ميتواند به محل تجمع آب و ايجاد خسارت تبديل شود. به همين دليل لازم است تمام پلها، آبروها، کالورتها و ساير سازههاي تقاطعي در مسير رودخانهها و آبراههها، پيش از فصل بارشهاي شديد مورد بررسي و ارزيابي قرار گيرند.
پلها و سازههاي تقاطعي؛ نقاط حساس در زمان سيلاب
يکي از موضوعات مهم در گلستان، شناسايي و رفع نقاط حادثهخيز در محل تقاطع راهها و رودخانههاست. در زمان سيلاب، ورود شاخه و تنه درختان، رسوبات و نخالهها به دهانه پلها ميتواند سطح مقطع عبور آب را کاهش داده و موجب پسزدگي و سرريز آب شود.
دستگاههاي متولي بايد بازديدهاي پيشگيرانه از پلها و سازههاي تقاطعي، پاکسازي دهانهها و آبروها، بررسي ظرفيت عبور سيلاب و شناسايي سازههاي داراي نقاط ضعف را در دستور کار قرار دهند.
اين موضوع بهويژه در مناطقي که مسير رودخانه از محدودههاي شهري، روستايي يا جادههاي اصلي عبور ميکند، اهميت بيشتري دارد و لازم است دستگاههاي متولي با رويکرد پيشگيرانه وارد عمل شوند، نه اينکه اقدامات خود را به زمان وقوع حادثه موکول کنند.
نقش مهم آبخيزداري در کنترل رواناب از بالادست
مديريت سيلاب بايد از بالادست حوضههاي آبريز آغاز شود. هرچه بتوانيم رواناب را در بالادست کنترل، سرعت جريان را کاهش و نفوذ آب در خاک را افزايش دهيم، فشار کمتري بر رودخانهها و سازههاي پاييندست وارد خواهد شد.
اجراي طرحهاي آبخيزداري و آبخوانداري، احداث و نگهداري سازههاي کنترل رواناب، حفاظت از پوشش گياهي و جلوگيري از تخريب عرصههاي طبيعي، از جمله اقداماتي است که ميتواند در کاهش پيک سيلاب نقش مؤثري داشته باشد.
در اين زمينه، دستگاههاي متولي منابع طبيعي و آبخيزداري نقش بسيار مهمي دارند و لازم است برنامههاي کنترل رواناب در بالادست با برنامههاي مديريت رودخانه در پاييندست به صورت يکپارچه ديده شود.
مديريت شهري و ضرورت توجه به آبراهههاي داخل شهرها
بخش مهمي از خسارات سيلاب ميتواند در محدودههاي شهري رخ دهد؛ بنابراين مديريت شهري بايد موضوع هدايت و دفع آبهاي سطحي، ظرفيت شبکههاي جمعآوري رواناب، مسيلها، آبراهههاي شهري و نقاط گلوگاهي را بهصورت جدي دنبال کند.
توسعه شهري نبايد باعث محدود شدن مسير طبيعي آب شود. هرگونه ساختوساز، ديوارکشي، خاکريزي يا دخل و تصرف در مسير آبراههها و مسيلها ميتواند در زمان بارش شديد، مسير حرکت آب را تغيير داده و خسارت را افزايش دهد.
لازم است شهرداريها و ساير دستگاههاي مرتبط، نقاط بحراني داخل محدودههاي شهري را پيش از آغاز بارشهاي شديد شناسايي و نسبت به رفع موانع، پاکسازي مسيرهاي عبور آب و افزايش آمادگي نيروهاي عملياتي اقدام کنند.
رعايت حريم و بستر رودخانهها؛ ضرورتي براي ايمني مردم
توسعه سکونت گاهها و زيرساختها در حريم رودخانهها و مسيلها ميتواند آسيبپذيري در برابر سيلاب را افزايش دهد. لازم است دستگاههاي مسئول در حوزه ساختوساز، صدور مجوز و مديريت شهري، ضوابط مربوط به حريم و بستر رودخانهها را با جديت مورد توجه قرار دهند.
پيشگيري از ايجاد خطر، بسيار کمهزينهتر از جبران خسارت پس از وقوع سيلاب است. بنابراين بايد قبل از وقوع بارش، نقاط پرخطر شناسايي و براي آنها راهکار عملياتي تعريف شود.
سدها و تأسيسات آبي؛ بخشي از زنجيره مديريت سيلاب
شرکت آب منطقهاي گلستان نيز با توجه به پيشبينيهاي هواشناسي و شرايط حوضههاي آبريز، وضعيت رودخانهها، مخازن و تأسيسات آبي را بهصورت مستمر پايش ميکند و متناسب با شرايط، اقدامات لازم براي مديريت منابع آب و کاهش خطرات احتمالي را انجام خواهد داد.
با اين حال، هيچ دستگاه و هيچ سازهاي به تنهايي قادر به مديريت يک سيلاب گسترده نيست. مديريت موفق سيلاب نتيجه عملکرد هماهنگ تمام اجزاي يک زنجيره است؛ از آبخيزداري در بالادست گرفته تا رودخانه، سد، پل، جاده، شبکه شهري و در نهايت اطلاعرساني و آمادگي مردم.
آمادگي مشترک؛ مهمترين راهکار گلستان
با توجه به احتمال تغيير الگوهاي بارش، لازم است دستگاههاي اجرايي استان از هماکنون يک برنامه مشترک آمادگي براي رخدادهاي بارشي تدوين و نقاط آسيبپذير را شناسايي کنند.
بازديد مشترک از پلها و سازههاي تقاطعي، شناسايي نقاط گلوگاهي رودخانهها، بررسي مسيلها و آبراهههاي شهري، پاکسازي مسيرهاي عبور رواناب، کنترل ساختوسازهاي واقع در حريم رودخانهها و تقويت طرحهاي آبخيزداري با جديت بيشتري در دستور کار دستگاههاي متولي قرار گيرد. در کنار اقدامات دستگاههاي اجرايي، مردم نيز بايد هشدارهاي هواشناسي و مديريت بحران را جدي بگيرند و از حضور، توقف و تردد غيرضروري در حريم رودخانهها و مسيلها در زمان بارندگي شديد خودداري کنند.
از هر بارش، فرصت بسازيم
نبايد بارندگي را صرفاً از منظر سيلاب نگاه کنيم. اگر بارشها با شدت و توزيع مناسب اتفاق بيفتند، ميتوانند در تقويت منابع آب سطحي و زيرزميني استان مؤثر باشند. در عين حال، بارشهاي شديد و کوتاهمدت عمدتاً رواناب ايجاد ميکنند و به همين دليل لازم است با استفاده از ظرفيت آبخيزداري، آبخوانداري، سدها و ساير زيرساختها، تا حد امکان از اين منابع بهرهبرداري شود و از تبديل آن به خسارت جلوگيري کنيم.
النينو؛ آزموني براي هماهنگي دستگاههاي گلستان
النينو براي گلستان فقط يک پديده اقليمي نيست؛ بلکه آزموني براي ميزان آمادگي و هماهنگي مجموعه دستگاههاي استان است.
شرکت آب منطقهاي گلستان در چارچوب وظايف خود، پايش و مديريت منابع آب و رودخانهها را با جديت دنبال خواهد کرد، اما موفقيت در مديريت سيلاب زماني حاصل ميشود که همه دستگاهها در حوزه مسئوليت خود آماده باشند.
آبخيزداري بايد رواناب را در بالادست مديريت کند، دستگاههاي متولي راه و پل بايد از ايمني سازههاي تقاطعي اطمينان حاصل کنند، مديريت شهري بايد آبراههها و شبکه دفع آبهاي سطحي را آماده نگه دارد، دستگاههاي مرتبط با ساختوساز بايد از تجاوز به حريم رودخانهها جلوگيري کنند و شرکت آب منطقهاي نيز پايش و مديريت رودخانهها و تأسيسات آبي را دنبال کند.
«اگر اين زنجيره در کنار يکديگر و پيش از وقوع بارش فعال شود، ميتوانيم هم از فرصت بارش براي تقويت منابع آب گلستان استفاده کنيم و هم احتمال و شدت خسارات ناشي از سيلاب را به حداقل برسانيم. مديريت سيلاب، مديريت يک دستگاه نيست؛ مديريت يک استان است .پس مسئوليت دستگاهها را شفافتر تفکيک کنيم،نقش مديريت بحران را پررنگتر کنيم واقدامات پيشگيرانه هر دستگاه را برجستهتر کنيم.
دکتراي منابع آب و مدير عامل
آب منطقه اي گلستان