معماي بي‌جواب گاز گلستان؛ بخاري نفتي بخريم ؟
یادداشت |
علي قاسمعلي
31 مردادماه، درست در روزهايي که گلستان درگير قطعي‌هاي برق و مشکلات تأمين آب بود، سيدمهدي مهيايي، معاون هماهنگي امور عمراني استانداري گلستان، جمله‌اي گفت که خيلي زود در فضاي عمومي استان پيچيد؛ قطعاً 60 تا 90 روز در استان گلستان دچار قطع گاز خواهيم شد. همين يک جمله کافي بود تا نگراني درباره زمستان، از يک بحث تخصصي در جلسات انرژي به خانه‌هاي مردم برسد. آن روز اما توضيح دقيقي درباره اينکه منظور از قطع گاز چيست، کدام مشترکان در معرض محدوديت قرار مي‌گيرند و اين بازه 60 تا 90 روزه بر چه مبنايي اعلام شده است، ارائه نشد. اهميت اين حرف زماني بيشتر شد که سابقه زمستان 1386 دوباره در ذهن بسياري از گلستاني‌ها زنده شد؛ زمستاني که قطع گاز فقط يک احتمال نبود و در برخي شهرهاي شمالي، از جمله گرگان، جريان گاز براي چند روز قطع شد. گزارش‌هاي آن زمان از قطع گاز شهرهاي مختلف گلستان، مازندران و سمنان حکايت داشت و گرگان نيز در ميان شهرهاي درگير قرار داشت. سال‌ها از آن زمستان گذشته، اما خاطره آن هنوز در ميان مردم شمال کشور باقي است؛ به‌ويژه در استاني مانند گلستان که به دليل قرار گرفتن در انتهاي شبکه انتقال، در زمان افزايش شديد مصرف، با حساسيت بيشتري نسبت به افت فشار روبه‌رو مي‌شود. همين سابقه باعث شده هر خبر درباره احتمال محدوديت گاز، خيلي زود از جلسات اداري خارج و به دغدغه خانوارها تبديل شود.
زمستان امسال؛ قطع گاز يا محدوديت؟
با گذشت چند هفته از اظهارات مردادماه، ادبيات مسئولان درباره گاز تغيير کرده است. ديگر کمتر کسي از قطع 60 تا 90 روزه سخن مي‌گويد و بيشتر صحبت‌ها درباره ناترازي، افت فشار، مديريت مصرف و آماده‌سازي سوخت جايگزين است. علي‌اصغر طهماسبي، استاندار گلستان، در جلسه کارگروه مديريت بهينه‌سازي مصرف سوخت استان با جدي دانستن هشدارهاي مربوط به زمستان اظهار کرد: پس از حمله رژيم صهيونيستي به زيرساخت‌هاي کشور در 27 اسفند سال گذشته، چهار فاز توليد و استحصال گاز از مدار خارج شد و اگرچه بخشي از ظرفيت‌هاي از دست‌رفته با تلاش مجموعه صنعت گاز و وزارت نفت به مدار بازگشته، اما بخشي از اين محدوديت‌ها همچنان وجود دارد.
استاندار گلستان افزود: اين مسئله به‌ويژه براي استان‌هاي شمالي از جمله گلستان، مازندران و خراسان شمالي اهميت بيشتري دارد و به همين دليل از خردادماه، جلسات مستمر براي بررسي ناترازي گاز و آمادگي براي زمستان در استان برگزار شده است. طهماسبي ادامه داد: انتظار مردم اين است که مسئولان تمام ظرفيت خود را براي عبور از زمستان به کار بگيرند و اجازه ندهند ناترازي انرژي موجب اختلال در بخش خانگي، صنايع کوچک، کسب‌وکارها و فعاليت‌هاي توليدي شود. اين اظهارات نشان مي‌دهد اصل نگراني درباره تأمين انرژي زمستاني از دستور کار مديريت استان خارج نشده است؛ با اين حال، هنوز براي مردم روشن نيست که اگر شرايط شبکه از حد تحمل عبور کند، نخستين محدوديت‌ها دقيقاً متوجه چه بخش‌هايي خواهد شد.
شرکت ملي گاز؛ 78 اقدام براي عبور از زمستان
سعيد توکلي، معاون وزير نفت و مديرعامل شرکت ملي گاز ايران، نيز در سفر به گلستان از تدوين برنامه‌اي گسترده براي عبور از زمستان خبر داد و گفت: براي عبور از ناترازي گاز در زمستان، 78 اقدام در دستور کار قرار گرفته است. توکلي با اشاره به آسيب واردشده به زيرساخت‌هاي گازي کشور افزود: در کمتر از سه دقيقه حدود 230 ميليون مترمکعب از ظرفيت توليد گاز کشور تحت تأثير قرار گرفت و از مدار خارج شد. مديرعامل شرکت ملي گاز ادامه داد: با وجود آسيب‌هاي جدي واردشده به تأسيسات، شبکه انتقال و نيروگاهي کشور پايدار ماند و اين موضوع حاصل بررسي نقاط ضعف و اجراي اقدامات اصلاحي پس از جنگ 12 روزه بود. اما بخش مهم‌تر سخنان او براي مردم گلستان، تأکيد بر اولويت تأمين گاز خانگي است؛ موضوعي که نشان مي‌دهد در صورت تشديد ناترازي، مديريت مصرف در بخش‌هاي ديگر شبکه بايد پيش از رسيدن محدوديت به خانه‌ها انجام شود. در چنين شرايطي، سؤال اصلي ديگر فقط اين نيست که گاز قطع مي‌شود يا نه. سؤال مهم‌تر اين است که اگر گاز کم بيايد، محدوديت از کجا شروع خواهد شد و تا چه اندازه مي‌تواند بر صنايع، مرغداري‌ها، کشاورزي و نيروگاه‌ها اثر بگذارد.
برق هم در انتظار گاز است
اين نگراني وقتي جدي‌تر مي‌شود که بدانيم بخش مهمي از برق گلستان نيز به نيروگاه علي‌آباد کتول وابسته است.
سيدمهدي موسوي، مديرعامل شرکت توزيع نيروي برق گلستان، درباره شرايط زمستان گفت: در حال حاضر شبکه‌هاي استان را براي زمستان آماده مي‌کنيم اما بايد تمام تلاشمان را به کار بگيريم که با ناترازي مواجه نشويم؛ چرا که در صورت بروز ناترازي در زمستان قطعاً با مشکل مواجه خواهيم شد. وي افزود: بار مصرف برق استان در تابستان به حدود يک هزار و 800 تا يک هزار و 900 مگاوات مي‌رسد و در جلسات تمام تلاش ما اين است که براي شرايط زمستان سناريوهاي مختلف را بررسي کنيم.موسوي با اشاره به وابستگي شبکه برق استان به منابع مختلف ادامه داد: اگر گاز نيروگاه علي‌آباد نرسد و اين نيروگاه از مدار خارج شود بايد از ساير منابع براي تأمين برق استفاده کنيم. بخشي از برق از مازندران و ترکمنستان تأمين مي‌شود اما منبع اصلي تأمين برق استان نيروگاه علي‌آباد است.
وي افزود: حدود 170 مگاوات از مازندران و حدود 200 مگاوات از ترکمنستان تأمين مي‌شود و تلاش داريم در صورت امکان ظرفيت تأمين برق از ترکمنستان افزايش پيدا کند.مديرعامل شرکت توزيع نيروي برق گلستان خاطرنشان کرد: فکر نمي‌کنم افزايش اين ظرفيت براي زمستان امسال محقق شود و بايد همه سناريوهاي موجود را در نظر بگيريم. اين اظهارات يک نکته مهم را روشن مي‌کند؛ جايگزين کردن گاز با برق براي گرمايش خانه‌ها، راه‌حل ساده‌اي نيست. اگر گاز به هر دليل از شبکه خانگي محدود شود، افزايش استفاده از بخاري‌هاي برقي مي‌تواند خود به بحران تازه‌اي در شبکه برق تبديل شود. در واقع مسئله گاز گلستان را نمي‌توان جدا از برق استان ديد. خانواري که براي عبور از محدوديت احتمالي گاز به بخاري برقي پناه ببرد، همزمان مصرف برق را افزايش مي‌دهد؛ در حالي که خود شبکه برق نيز براي زمستان با سناريوهاي ناترازي مواجه است. به همين دليل، نگراني از گاز فقط نگراني بابت سرد ماندن خانه‌ها نيست و مي‌تواند زنجيره‌اي از فشار بر ديگر بخش‌هاي انرژي استان ايجاد کند.
بازار بخاري برقي داغ شد
بازار اما منتظر اعلام رسمي سناريوي زمستان نمانده است. از اواسط تابستان، همزمان با بالا گرفتن بحث احتمال کمبود گاز، تقاضا براي بخاري‌هاي برقي در بازار گلستان افزايش پيدا کرد. فروشندگان لوازم گرمايشي مي‌گويند بخاري‌هايي که در ماه‌هاي گرم سال معمولاً مشتري چنداني نداشتند، زودتر از هميشه مورد توجه قرار گرفته‌اند. در بازار، روايت فروشندگان از افزايش قابل توجه قيمت برخي مدل‌هاي بخاري برقي حکايت دارد؛ به‌گونه‌اي که قيمت بعضي مدل‌ها نسبت به اواسط تابستان تا حدود دو برابر افزايش يافته است. بررسي قيمت‌هاي منتشرشده در بازار کشور نيز نشان مي‌دهد با نزديک شدن به مهرماه، بخاري‌هاي برقي از حدود شش تا هفت ميليون تومان آغاز مي‌شوند و برخي مدل‌هاي پرقدرت و مجهز قيمت‌هاي بسيار بالاتري دارند. اما اتفاق قابل توجه‌تر در بازار گلستان، تغيير سليقه خريداران است. بخشي از مردم که تا چند هفته قبل تنها به دنبال خريد بخاري برقي بودند، حالا سراغ بخاري نفتي رفته‌اند. برخي نيز به فکر بيرون آوردن کرسي‌هاي قديمي از انبارها و خانه‌هاي روستايي افتاده‌اند؛ وسيله‌اي که سال‌ها بود از بسياري از خانه‌ها کنار گذاشته شده بود. حتي کپسول‌هاي گاز مايع و LPG نيز مشتري بيشتري پيدا کرده‌اند. افزايش تقاضا براي اين سوخت، بازار عرضه آن را نيز تحت تأثير قرار داده و در برخي نقاط گلايه‌هايي درباره فروش خارج از شبکه و شکل‌گيري بازار سياه مطرح شده است. اين رفتار مردم، فارغ از اينکه در نهايت گاز قطع شود يا نشود، يک پيام روشن دارد؛ بخشي از جامعه احتمال محدوديت انرژي را جدي گرفته و از همين حالا به دنبال راهي براي گرم ماندن در زمستان است. تغيير رفتار بازار در اين مقطع از سال نيز قابل توجه است. هنوز فصل اصلي مصرف سوخت و وسايل گرمايشي آغاز نشده، اما بخشي از تقاضا زودتر از موعد شکل گرفته است. اين يعني نگراني از ناترازي فقط در جلسات مديران باقي نمانده و به تصميم خريد خانوارها رسيده است؛ تصميم‌هايي که خود مي‌تواند بر قيمت و دسترسي به وسايل گرمايشي اثر بگذارد.
توليدکننده‌اي که نمي‌تواند منتظر بماند
ماجرا براي واحدهاي توليدي حتي حساس‌تر است. در گلستان بخشي از واحدهاي کشاورزي، مرغداري‌ها و صنايع کوچک براي ادامه فعاليت به سوخت جايگزين نياز دارند. مسئله فقط تهيه يک بخاري براي يک خانه نيست؛ در يک مرغداري، گلخانه يا واحد توليدي، قطع انرژي مي‌تواند به توليد و سرمايه صاحب واحد آسيب بزند. به استناد سخنان عبدالعلي کيان‌مهر، روند تجهيز واحدهاي توليدي به سوخت دوم هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد. درباره مرغداري‌ها نيز اعلام شده که تنها بخشي از واحدها به سوخت جايگزين مجهز شده‌اند و ذخاير موجود در برخي واحدها براي مدت طولاني کافي نيست. معاون اقتصادي استاندار گلستان نيز تأکيد کرده است که محدوديت انرژي نبايد به تعطيلي واحدهاي توليدي و آسيب به اشتغال منجر شود. همين موضوع باعث شده تأمين و ذخيره سوخت دوم در هفته‌هاي باقي‌مانده تا شروع فصل سرد به يکي از اولويت‌هاي مديريت استان تبديل شود.
با اين حال، تجربه سال‌هاي گذشته نشان مي‌دهد داشتن برنامه روي کاغذ کافي نيست. در زمستان 1398 نيز شرکت گاز گلستان براي جلوگيري از افت فشار بخش خانگي، گاز ادارات و 60 واحد صنعتي را براي حدود پنج تا شش روز قطع کرد؛ اقدامي که نشان مي‌دهد مديريت محدوديت گاز در گلستان پيش از اين نيز سابقه داشته است. در سال 1395 نيز گاز ادارات استان براي چند روز با هدف جلوگيري از افت فشار بخش خانگي قطع شد و شرکت گاز اعلام کرد در صورت تداوم سرما، افت يا حتي قطع فشار جريان گاز دور از انتظار نيست. اين سوابق، نگراني امروز را براي مردم ملموس‌تر مي‌کند؛ زيرا گلستان پيش از اين هم روزهايي را پشت سر گذاشته که مديريت گاز به قطع مصرف برخي مشترکان منجر شده است. در چنين شرايطي، سوخت دوم براي واحدهاي توليدي فقط يک گزينه احتياطي نيست؛ براي برخي واحدها بخشي از برنامه تداوم توليد در روزهاي سرد محسوب مي‌شود. هرچه فاصله ميان ظرفيت سوخت جايگزين و ميزان نياز واحدها بيشتر باشد، احتمال آسيب‌پذيري توليد نيز افزايش خواهد يافت.
سؤال هنوز همان سؤال مردادماه است
اکنون در ابتداي پاييز، دستگاه‌هاي مختلف از آمادگي براي زمستان سخن مي‌گويند. استانداري از جلسات مستمر و پيگيري در سطح ملي مي‌گويد، شرکت ملي گاز از 78 اقدام براي عبور از ناترازي خبر مي‌دهد و شرکت برق نيز سناريوهاي مختلف را براي شرايط سخت بررسي مي‌کند. از طرف ديگر، بازار پيشاپيش واکنش نشان داده است؛ قيمت بخاري‌هاي برقي بالا رفته، بخاري نفتي دوباره مشتري پيدا کرده، کرسي‌هاي قديمي از انبارها بيرون آمده و تقاضا براي کپسول‌هاي گاز مايع افزايش يافته است.
با اين همه، هنوز يک سؤال اساسي بي‌پاسخ مانده است؛ همان سؤالي که از 31 مرداد و جمله قطعاً 60 تا 90 روز شروع شد: اگر زمستان امسال با کمبود گاز مواجه شويم، دقيقاً چه اتفاقي براي گلستان خواهد افتاد؟ آيا گاز مشترکان خانگي همچنان خط قرمز باقي مي‌ماند؟ محدوديت به صنايع و واحدهاي توليدي منتقل مي‌شود؟ نيروگاه علي‌آباد تا چه اندازه سوخت خواهد داشت؟ برق وارداتي تا چه حد مي‌تواند کمبود احتمالي را جبران کند؟ و اگر مردم براي گرمايش به برق پناه ببرند، شبکه برق استان توان تحمل اين بار را خواهد داشت؟ گلستان هنوز پاسخ صريح و يکپارچه‌اي براي اين پرسش‌ها نگرفته است. آنچه فعلاً روشن است، اين است که مسئولان ناترازي گاز را جدي گرفته‌اند و براي آن ده‌ها اقدام تعريف کرده‌اند؛ اما مردم هم بيکار ننشسته‌اند و از همين حالا در بازار به دنبال راه جايگزين مي‌گردند. زمستان هنوز نرسيده، اما بازار گرمايشي گلستان زودتر از فصل سرما وارد زمستان شده است؛ بخاري برقي گران شده، نفتي‌ها دوباره ديده مي‌شوند و کرسي‌هايي که سال‌ها گوشه خانه‌ها خاک مي‌خوردند، بار ديگر به فکر خانواده‌ها برگشته‌اند؛ نشانه‌اي ملموس از نگراني جامعه نسبت به زمستاني که هنوز سناريوي نهايي آن براي مردم روشن نشده است.