سيد حسن حسيني نژاد

شايد 10 سال، زمانِ کوتاهي براي تدوينِ تاريخِ يک سرزمين باشد، اما براي پروژه‌ پژوهشي چون «دانشنامه گلستان» که باهدف احياي فرهنگ بومي پا به عرصه‌ ظهور گذاشت عمري پُر از تجربه است. رحمت‌الله رجايي سرپرست اين مجموعه، از مسيرهاي طي شده، افق‌هاي پيش‌رو و اقدامات و چشم‌انداز ديجيتال اين اثر مرجع مي‌گويد. دانشنامه‌ها، فراتر از قفسه‌هاي کتابخانه يا مجموعه‌اي از واژگان، به باور صاحبان انديشه و اهل پژوهش، به تعبيري ضربانِ قلبِ حافظه تاريخي يک سرزمين‌اند. اين آثار مرجع، در دنيايِ پرشتاب امروز، نقش «قطب‌نما» را بازي مي‌کنند؛ همان‌جايي که دانشجو، پژوهشگر و حتي يک شهروند کنجکاو مي‌تواند در کوتاه‌ترين زمان، غبار از چهره‌ موضوعات پيچيده بردارد و به عمقِ شناخت دست يابد. در ميان تلاش‌هاي صورت گرفته در گوشه و کنار کشورمان ، «دانشنامه گلستان» که در سه جلد و به همت مؤسسه فرهنگي ميرداماد نخستين بار در سال 1395 به زيور طبع آراسته شد جايگاه ويژه‌اي دارد. مجموعه‌اي که در اسفندماه همان سال و در مراسمي در تالار انديشه مؤسسه فرهنگي ميرداماد، با حضور آيت‌الله نور مفيدي بنيان‌گذار مؤسسه فرهنگي ميرداماد و سيد رضا صالحي اميري، وزير وقت فرهنگ و ارشاد اسلامي و اصحاب فرهنگ و انديشه از استان‌هاي گلستان، مازندران و تهران از آن رونمايي به عمل آمد. اين اثر که حاصلِ تلاش و همت 85 نويسنده از جاي‌جاي ايران است، آينه‌اي تمام‌نما از تاريخ، جغرافيا، مشاهير و آداب‌ورسوم گرگان (جرجان و استرآباد) را پيش روي ما قرار مي‌دهد. دانشنامه‌اي که با دغدغه‌ «احياي تاريخ و فرهنگ بومي» توسط مؤسسه فرهنگي ميرداماد و با هدايت و حمايت آيت‌الله سيد کاظم نور مفيدي توسط انتشارات بنام زيرمجموعه موسسه فرهنگي ميرداماد متولد شد و تا به امروز، با 350 مدخل منتشرشده و نويدبخشِ آرزويي بزرگ‌تر يعني تدوين 4 هزار مدخل براي معرفي کاملِ اين ديار است. اما پشتِ اين حروفِ الفبا که به‌دقت در کنار هم چيده شده‌اند، چه داستاني نهفته است؟ وضعيت امروزِ اين دانشنامه در تلاطمِ هزينه‌ها و تغييرات فرهنگي چگونه است؟ و اين مرکز براي رسيدن به آن افقِ 4 هزار مدخلي چه نقشه‌هايي در سر داشته و دارد؟

پس از گذشت نزديک به 10 سال از انتشار اين مجموعه براي پاسخ به اين پرسش‌ها و بررسيِ دقيقِ وضعيت کنوني و چشم‌اندازهاي احتمالي «دانشنامه گلستان»، به سراغ رحمت‌الله رجايي، نويسنده و پژوهشگر و سرپرست اين مجموعه رفتيم تا در اين گفت‌وگو، روايتي بي‌واسطه از «آنچه بوده» و «آنچه بايد باشد» را بشنويم.

تدوين دانشنامه بر اساس نياز صورت گرفت

رحمت‌الله رجايي، در ابتدا ضمن تقدير از ابتکار و دورانديشي آيت‌الله سيد کاظم نور مفيدي، نماينده ولي‌فقيه در استان گلستان و امام‌جمعه گرگان در تأسيس مؤسسه فرهنگي ميرداماد گفت: مؤسسه براي ما يادآور مراکز بزرگ فرهنگي در تمدن اسلامي همچون «بيت الحکمه» و«ربع رشيدي» و ديگر مراکز پژوهشي- فرهنگي نامدار جهاني هستند. همچنين اين واقعيت افتخارآميز را بايد اعلام کنم که مؤسسه فرهنگي ميرداماد با داشتن کتابخانه‌اي عظيم در کنار واحدهايي چون مرکز اسناد و عکس‌هاي تاريخي، مرکز تاريخ شفاهي و … يکي از مراکز مهم علمي نه‌فقط در سرزمين گرگان، بلکه شمال کشور و حتي ايران عزيز است و فعاليت گسترده اين مؤسسه سبب شده تا اين مرکز فرهنگي محل رجوع بسياري از پژوهشگراني باشد که در حوزه‌هاي مختلف علمي مطالعه و تحقيق مي‌کنند.وي افزود: حقيقت امر تدوين و گردآوري دانشنامه بر اساس نياز صورت گرفت. متأسفانه سرزمين گرگان به‌رغم تاريخ کهن، مشاهير نامدار، منابع طبيعي غني و .. در بسياري از موارد فاقد مستندات و نوشته‌هاي مکتوب بود و با درک همين نياز، تلاش شد شناسايي و جمع‌آوري اطلاعات با استفاده از روش دانشنامه انجام بپذيرد و براي تحقق اين امر، مرکز دانشنامه گلستان در سال 1384 در مؤسسه فرهنگي ميرداماد تأسيس شد. رحمت‌الله رجايي ادامه داد: شناسايي و استخراج مدخل‌ها، پژوهشگران، تأسيس کتابخانه تخصصي استان شناسي و گردآوري دستورالعمل‌ها نخستين گام‌ها براي تدوين دانشنامه گلستان بود، که بعداً با برگزاري کارگاه‌ها، نشست‌هاي علمي، حضور در محافل علمي و انتشار جزوات کامل شد. اما فقدان نيروي کارآمد، کمبود منابع، عدم تجربه، بي‌انگيزگي و شرايط سخت فرهنگي سال‌هاي بعد از 1384 سبب شد تا کار با کندي بسيار پيش برود.

مرکز دانشنامه گلستان پيشگام در کشور

سرپرست دانشنامه گلستان گفت: از همان ابتدا، تلاش براي تدوين دانشنامه گلستان، متناسب با واقعيت‌ها و امکانات استان برنامه‌ريزي شد. ما با مطالعه و بررسي لازم به اين نتيجه رسيديم که امکان تهيه مقالات بر اساس الفبا به‌صورت کامل که روال معمول دانشنامه نويسي است و براي ما ممکن و ميسّر نيست. ازاين‌رو سعي کرديم هر آنچه که موجود است، گردآوري و خود را صرفاً مقيد به حرفي خاص نکنيم. رحمت‌الله رجايي در بخش ديگري از سخنانش با اشاره به اينکه در اين زمينه هم، هيچ محدوديتي اعم از مکان، مدرک تحصيلي، شغل، قوميت و مذهب براي نويسندگان قائل نشده‌ايم و نيز سعي کرديم رساله‌هاي کارشناسي ارشد و دکتري را به سمت موضوعات استاني سوق دهيم تا بتوانيم از دل آن‌ها مقالات ويژه دانشنامه را استخراج‌کنيم و تا حدودي نيز موفق بوده‌ايم، گفت: بايد اعتراف کنم که تدوين دانشنامه بر اساس حروف الفبا براي استان‌ها، بسيار سخت و طاقت‌فرسا است. ازاين‌رو در آن برهه زماني کمتر کاري به اين شکل در استان‌هاي کشور صورت گرفته بود اما مي‌توانم اعلام کنم که مرکز دانشنامه گلستان در اين زمينه پيشگام بوده است.مدير مرکز دانشنامه گلستان خاطرنشان کرد: دانشنامه گلستان در زمان چاپ، دربرگيرنده 350 مدخل از 600 مدخل گردآوري‌شده توسط مرکز دانشنامه گلستان بود که در سه مجلد تقديم مخاطبان شد.وي افزود: در اين مجموعه، مقالات بر اساس حروف الفبا چيده شدند و هر مقاله دانشنامه داراي مدخل، شناسه و بدنه اصلي است و هر آنچه که نياز به توضيح بيشتري داشت، در بخش پي‌نوشت، توضيحات آن ارائه شد. رجايي ادامه داد: منابع نيز بر اساس مدل APA بر اساس حروف الفبا در انتهاي مقاله آورده شد و به‌منظور شناخت بهتر خوانندگان، در حد توان سعي شد عکس‌هايي در داخل مقالات گذاشته شود و در انتها نيز چندين عکس رنگي و نقشه ضميمه هر جلد دانشنامه شده است. وي افزود: از مجموع مقالات دانشنامه، بيش از 200 مقاله در حوزه علوم انساني است که دربرگيرنده مشاهير، شهرها و بلوکات تاريخي، ميراث فرهنگي کتاب، زبان و گويش‌ها، اقوام، شهرها، شهرستان‌ها و… است. رجايي سپس با اشاره به اينکه يکي از ويژگي‌هاي دانشنامه گلستان، توجه به حوزه علوم طبيعي به مفهوم عام است که نزديک به يک‌صد مقاله را در برمي‌گيرد، گفت: از اين مقالات 35 مقاله اختصاصاً در حوزه آب به نگارش درآمده که بيش از همه نشانگر توجه مرکز دانشنامه به همه علوم بشري و مسائل موردنياز است. سرپرست دانشنامه گلستان، اظهار کرد: ذکر اين نکته ضروري است که به‌رغم تلاش فراوان، جاي بسياري از مدخل‌ها در اين دانشنامه باوجود اهميت آن‌ها به نظرم همچنان خالي است. چنانچه ما نتوانستيم برخي مدخل‌هاي مهم استان را به نگارش درآوريم که اميدوارم در ويرايش‌هاي بعدي بتوانيم دانشنامه گلستان را تدوين و کامل کنيم.

وي افزود: همچنين همين‌جا ذکر اين مطلب ضروري است که کامل شدن دانشنامه گلستان مستلزم نوشتن پيرامون 4 هزار مدخل است که کاري سخت و طاقت‌فرسا است. همچنين باور دارم انتشار دانشنامه گلستان، پايان يک‌راه نيست، بلکه آغازي است براي جمع‌آوري، شناسايي و انتشار اطلاعات مربوط به سرزمين گرگان (جرجان- استرآباد) به شکل علمي که اميدوارم همچنان ادامه داشته باشد.

شکل‌گيري کارگروه‌هاي پنجگانه

رجايي سپس درباره اينکه بعد از گذشت 10 سال از چاپ مجموعه، مسير دانشنامه چگونه تا به امروز پيش رفته است، گفت: بعد از انتشار مجموعه در سال 1395 شمسي، جلسات متعددي براي آن برگزار کرديم. از برگزاري نشست نقد و بررسي تا برپايي شب دانشنامه گلستان با حضور علي دهباشي که تجربه خوبي در اختيار ما گذاشت.وي افزود: در ادامه کارگروه‌هاي پنج‌گانه‌اي را شکل داديم؛ اما يکي از مشکلات عمده تدوين دانشنامه فقدان پژوهشگر و بي‌انگيزگي پژوهشگران است. کساني که در حوزه دانشنامه فعاليت مي‌کنند، جدا از تخصص در رشته خود و توانايي نوشتن، بايد عشق به اين کار را داشته باشند.رجايي ادامه داد: از طرفي ديگر مقاله‌هاي منتشره در دانشنامه‌ها بين‌رشته‌اي است. مثلاً وقتي مي‌خواهيم درباره يک روستا مقاله بنويسيم، ضرورت دارد آن اقليم را ازنظر تاريخي، جغرافيايي، جامعه‌شناسي و ... بشناسيم و اين بيانگر اين است که دانش نامه‌نويس بايد اين قابليت را داشته باشد.وي با اشاره به اينکه موسسه فرهنگي ميرداماد همه‌چيز را مهيا کرده و همواره براي به سرانجام رساندن اين پروژه آماده است، گفت: اما به خاطر مسائلي که عنوان کردم، اجرايي شدنش کمي دشوار شده، از طرفي مثلاً در استان گلستان بالاي هزار روستا داريم و يا حدوداً هزار شخصيت تاريخي متعلق به دوران معاصر را شناسايي کرده‎ايم، که مدخل نوشتن براي هرکدام از اين‌ها جدا از مسائل گوناگون، اشراف کامل پژوهشگر را مي‌طلبد.

دانشنامه در زمانه هوش مصنوعي

رحمت‌الله رجايي سپس درباره اينکه «آيا براي ديجيتال و آنلاين شدنش هم کاري شده و يا قصد تجديد چاپ رادارند؟»،گفت: با توجه به شرايط زمانه به نظر نمي‌رسد امکان چاپ مجدد ميسر باشد اما در اين سال‌ها داشته‌هاي دانشنامه را ديجيتالي کرديم. کافي است مخاطبان سري به سايت موسسه فرهنگي ميرداماد و دانشنامه گلستان بزنند و مقالات را به سهولت دريافت کنند.وي در بخش پاياني سخنانش عنوان کرد: با يک برآورد ساده اعلام مي‌کنم که ما مي‌بايست در مورد 5هزار مدخل بنويسيم و آنچه را تاکنون نوشته‌ايم فقط آغازي بوده است.از طرفي سالي که ما کار را شروع کرديم ابتداي دهه 80 شمسي بود و با امروز بسيار متفاوت است. آن سال‌ها اينترنت به شکل امروزي فراگير نشده بود و يا خبري از هوش مصنوعي نبود. همچنين آن زمان با توجه به شکل‌گيري استان گلستان، افراد انگيزه بيشتري داشتند ولي الآن وضعيت فرق کرده و در اين ميان اصلاً اين سؤال مطرح است که با توجه به وجود هوش مصنوعي، آيا نيازي به نوشتن مقاله براي دانشنامه است؟! اما باز با اين‌حال جلساتي را با عنوان آشنايي با رويکردهاي نوين دانشنامه گلستان، به‌عنوان نمونه در آغاز اسفندماه سال گذشته بر پا کرديم. مرحله جديد به‌عنوان رويکردي نوين، بر ديجيتال‌سازي داده‌ها و تحول در شيوه گردآوري اطلاعات تأکيد دارد و در اين مدل، توليد محتوا فراتر از مقاله بوده و شامل قالب‌هاي متنوعي چون صوت، تصوير و محتواي تعاملي است. همچنين هوش مصنوعي به‌عنوان دستيار پژوهشي و ابزار شخصي‌سازي اطلاعات، نقش مهمي در اين تحول دارد.