ادبیات
ادبیات |
به بهانه 21 آبان؛ زادروز نيما يوشيج
پارادوکس نوآوري؛ از انقلاب نيما تا نهادينه شدن بدعت
سينا جهانديده
هر انقلاب فرهنگي، اگر دوام بياورد، سرانجام به سنت تبديل مي‌شود. اين شايد يکي از پارادوکس‌هاي بنيادين تاريخ فرهنگ باشد: آنچه روزي عليه نظم موجود برخاست، پس از مدتي خود به بخشي از نظم تازه بدل مي‌شود. شعر معاصر فارسي نيز از اين قاعده مستثنا نيست. نيما يوشيج روزگاري به جرم شکستن قواعد شعر فارسي آماج حملات قرار گرفت، اما امروز کمتر کسي از شکستن قواعد شعر شگفت‌زده مي‌شود. گويي خودِ شکستن قواعد، به قاعده تبديل شده است. در روزگار نيما، مخالفت‌ها صرفاً مخالفت با يک شاعر نبود. شعر کلاسيک طي قرن‌ها به نهادي فرهنگي تبديل شده بود که وزن، قافيه و ساختارهاي بياني آن بخشي از حافظه جمعي جامعه محسوب ميشد. از اين‌رو، هرگونه دست بردن در اين نظم، نه يک تغيير فني، بلکه تهديدي عليه هويت فرهنگي تلقي ميشد. جامعه سنتي، ثبات را فضيلت مي‌دانست و تغيير را انحراف.
اما نيما فقط قالب شعر را دگرگون نکرد؛ مهم‌تر از آن، پارادايم شعر فارسي را تغيير داد. اگر از تعبير توماس کوهن استفاده کنيم، او صرفاً مسئله‌اي درون سنت را حل نکرد، بلکه قواعد خودِ بازي را تغيير داد. پس از نيما، شاعر ديگر کسي نبود که سنت را بازتوليد کند؛ شاعر کسي شد که بتواند سنت را به پرسش بکشد.
با اين همه، هيچ انقلاب فرهنگي براي هميشه انقلابي باقي نمي‌ماند. ماکس وبر نشان داده بود که کاريزما، اگر بخواهد دوام پيدا کند، ناگزير نهادينه مي‌شود. انقلاب نيز براي بقا بايد به نظم تبديل شود. شعر نيمايي نيز دقيقاً چنين سرنوشتي پيدا کرد. آنچه در آغاز بدعتي نامقبول بود، به‌تدريج به هنجار شعر معاصر تبديل شد. امروز نه‌تنها شعر نيمايي پذيرفته شده است، بلکه اصل نوآوري نيز به يک ارزش نهادي بدل شده است. در اينجا پارادوکس آغاز مي‌شود. هنگامي که نوآوري خود به هنجار تبديل شود، ديگر نوآوري صرفاً يک امکان نيست، بلکه به يک الزام تبديل مي‌شود. شاعر معاصر احساس مي‌کند بايد متفاوت باشد؛ حتي اگر اين تفاوت ضرورتي دروني نداشته باشد. بدين‌ترتيب، آزادي نوآوري جاي خود را به اجبار نوآوري مي‌دهد.
نخستين پيامد اين وضعيت، تبديل شدن نوآوري به کليشه است. بسياري از تجربه‌هاي فرمي ديگر از ضرورتي زيبايي‌شناختي يا معرفتي برنمي‌خيزند، بلکه تنها براي متفاوت بودن انجام مي‌شوند. تفاوت، خود به سرمايه‌اي نمادين بدل مي‌شود و گاه جاي کيفيت اثر را مي‌گيرد.
پيامد دوم، گسست از حافظه ادبي است. در گذشته، شاعر براي عبور از سنت، ابتدا بايد سنت را مي‌شناخت. اما هنگامي که بدعت نهادينه مي‌شود، اين تصور شکل مي‌گيرد که شناخت سنت ضرورتي ندارد و مي‌توان بدون گفت‌وگو با گذشته، صرفاً آن را انکار کرد. نتيجه، کاهش عمق تاريخي شعر و فقر بينامتني است.
پيامد سوم، بحران نقد است. هنگامي که اصل ثابت، «بي‌قاعدگي» باشد، مرز ميان خلاقيت و آشفتگي دشوارتر تشخيص داده مي‌شود. هر متني مي‌تواند به نام تجربه‌گرايي از داوري انتقادي بگريزد و منتقد نيز معيارهاي خود را از دست بدهد.
اما شايد مهم‌ترين تحول، تغيير «افق انتظار» مخاطب باشد. نظريه دريافت به ما مي‌آموزد که هيچ اثر هنري مستقل از انتظارهاي تاريخي مخاطبان فهميده نمي‌شود. مخاطب روزگار نيما انتظار داشت شعر، همان شعر کلاسيک باشد؛ بنابراين نوآوري او را بهت‌زده مي‌کرد. اما مخاطب امروز از پيش انتظار دارد که شعر قواعد گذشته را بشکند. در نتيجه، همان عملي که روزگاري شورش محسوب ميشد، اکنون رفتاري عادي است. از اين منظر، بزرگ‌ترين پيروزي نيما آن نبود که قالب شعر را تغيير داد، بلکه اين بود که انتظار جامعه از شعر را دگرگون کرد. او فرهنگي را بنيان گذاشت که در آن تغيير، خود به سنت تبديل شد.
اما همين پيروزي، پارادوکس تازه‌اي آفريد. اگر سنت کلاسيک، شاعران را به تکرار گذشته فرامي‌خواند، سنت مدرن گاه آنان را به تکرار نوآوري وامي‌دارد. بدين‌سان، شعر معاصر از سلطه‌ي سنت رها شده، اما ممکن است گرفتار سلطه‌ي الزام به نو بودن شده باشد.
شايد مسئله امروز شعر فارسي ديگر دفاع از سنت يا دفاع از نوآوري نباشد. مسئله اصلي، رهايي از هر دو جزم‌انديشي است؛ هم از جزم تکرار گذشته و هم از جزم متفاوت بودن. زيرا نوآوري زماني اصيل است که از ضرورتي دروني و افقي تازه براي فهم جهان برخيزد، نه از اضطرابِ متفاوت ديده شدن. تنها در اين صورت است که بدعت، دوباره معناي حقيقي خود را بازمي‌يابد؛ رخدادي که افق ادراک ما را دگرگون مي‌کند، نه صرفاً شکلي را.
بيچارگان براي دوست داشته شدن، از خودشان مايه مي‌گذارند
علي چراغي، قم
بيچارگان، اولين رمان داستايفسکي است. موقع خواندنش مدام به اين فکر مي‌کردم که مگر براي شناختن رنج آدم‌ها بايد حتماً به سراغ جنايت و اعتراف و فروپاشي‌هاي بزرگ رفت؟ يک اتاق کوچک، چند نامه و زندگي دو آدم درمانده کافي است تا بفهمي چه چيزهايي مي‌تواند يک انسان را آرام‌آرام از پا دربياورد. ماکار دووشکين و وارنکا هر دو درگير زندگي‌اي هستند که بيشتر بايد از پسش بربيايي تا اينکه واقعاً آن را زندگي کني. ماکار کارمند دون‌پايه‌اي است که فقر، جيبش را خالي کرده اما اعتمادبه‌نفسش را هم نشانه گرفته. مدام نگران نگاه ديگران است، از قضاوت شدن مي‌ترسد و براي حفظ آبرويش دست‌وپا مي‌زند. او بابت نداشتنش خجالت مي کشد. واقعاً فقر بيش از حساب‌وکتاب و دخل‌وخرج است! آدم وقتي مدام درگير گذران زندگي است، کم‌کم از خواسته هايش دست مي‌کشد. چيزي را طلب نمي کند. به آينده دل نمي ببندد و به خودش اجازه نمي دهد کسي را دوست داشته باشد. پس تنگدستي، خيال را هم محدود مي‌کند. رابطه ماکار و واروارا هم برايم از همين جنس است. مردي ميان سال که به دختري جوان دل بسته، اما با وجود اصرارهاي دختر، هرگز نمي‌تواند عشقش را آشکار کند. حتي از ديدارهاي روزانه‌اي که واروارا مي‌خواهد، تا حدي پرهيز مي‌کند. چرا؟ مگر آدم عاشق نبايد دلش بخواهد بيشتر ببيند و بيشتر کنار کسي باشد که دوستش دارد؟ اما ماکار انگار حتي براي همين خواستة ساده هم آزادي چنداني ندارد. عشق در خيالش جريان دارد، ولي در زندگي واقعي‌اش نه. همين فقر نيست؟! حتي رؤياهايت هم بايد با وضعيت زندگي‌ات کنار بيايند. به‌جاي فکر کردن به زندگي مشترک، به چند نامه و چند لحظه ارتباط دل خوش کني. تمام رمان در نامه هايي مي‌گذرد که انگار پناهگاه دو آدم‌اند، خلوتي دور از چشم جهان که در آن مي‌توانند کمي از خودشان بگويند. همين نوشتن، همين گزارش دادن از کارهاي روزانه و گفتن حال دل به کسي که گوش مي‌دهد، چقدر مي‌تواند التيام‌بخش باشد؟ جهان که جايي براي حرف زدن به تو نمي‌دهد، پس شايد کاغذ همان جايي باشد که مجبور نيستي براي اظهار وجود، چيزي را ثابت کني. اما اين پناهگاه هم امن نيست! ماکار هرچه بيشتر به واروارا دل مي‌بندد، بيشتر خودش را فراموش مي‌کند. حاضر است از عزتش بگذرد، تحقير شود و دست به هر کاري بزند تا دختر از رفتن منصرف شود. تمام خواسته‌اش اين است که واروارا جايي نزديک او بماند، همين و بس! نه ديدارهاي معمولي، نه گردش‌هاي دونفره و نه حتي آن صميميتي که بتواند اين همه دلبستگي خيالي را به زندگي واقعي منتقل کند. اين داستان برايم تلخ بود. چرا آدم بايد سال‌ها براي چيزي وقت صرف کند، از خودش مايه بگذارد و همة اميدش را به آن گره بزند، فقط به اين دليل که نمي‌تواند نبودنش را تصور کند؟ يعني فقط همين دوست داشتن، تنها معناي زندگي‌مان شده است؟ پس اگر از دستش بدهيم چه؟ بايد دوباره از نقطه صفر شروع کنيم و بفهميم بيرون از اين دلبستگي چه چيزي از خودمان باقي مانده است.
با ورود پيرمرد رقيب، بايکوف، در اواخر رمان، حال ماکار از اين هم بدتر مي‌شود. پيش‌تر هم چيزي جز اميدهاي کوچک نداشت، اما حالا همة آن اميدها رو به فروپاشي است. براي نگه داشتن واروارا بيشتر دست‌وپا مي‌زند، اما چه حاصلي دارد جز جدايي هميشگي؟!دختر مي‌رود و ماکار مي‌ماند با نامه‌هايي که شايد نوشته مي شوند و به مقصد نمي رسند. اين پايان داستان برايم غافلگيري بزرگ نبود. از مدت‌ها قبل سايه‌اش را حس مي‌کردم. قيچي‌اي که رشته را مي‌بُرد، کاردي که گوشت سردشده را از هم مي‌درد و سيخي که در اعماق قلب فرو مي‌رود. به نظرم، همه‌چيز خيلي زودتر در درون ماکار تمام شده بود. راستش دلم مي‌خواست نامه‌ها زودتر به پايان برسند. از تماشاي اين همه تلاش براي نجات چيزي که هر لحظه بيشتر از دست مي‌رود، خسته شده بودم.
تلخ‌ترين واقعيت‌هاي زندگي اين نيست که آدم به اندازة تلاشش نتيجه نمي‌گيرد؟ بعضي‌ها براي حفظ آبرو، بعضي‌ها براي داشتن يک زندگي معمولي و بعضي‌ها براي نگه داشتن کسي که دوستش دارند، هرچه دارند خرج مي‌کنند اما جهان لزومي نمي بيند که به فداکاري آن‌ها پاسخي دهد.
داستايفسکي در همين رمان اولش هم به سراغ آدم‌هايي مي‌رود که رنجشان در سکوت اتفاق مي‌افتد. نه فرصت قهرمان بودن دارند و نه مجال جدي گرفته شدن. «بيچارگان» داستان فقر فرصت، فقر امکان انتخاب، فقر خيال و فقر آن لحظه‌اي است که انسان بتواند بدون ترس بگويد: من هم چيزي مي‌خواهم! بايد از خودمان بپرسيم چند بار آدم‌ها را به خاطر نداشته هايشان کوچک شمرده‌ايم، بي‌آنکه بدانيم چه چيزهايي را براي سرپا ماندن از دست داده‌اند. چند بار کسي را ديده‌ايم که به اندکي محبت دل خوش کرده و نفهميده‌ايم همين اندک، تمام چيزي است که از زندگي برايش باقي مانده! داستايفسکي به من گفت آدم‌ها پيش از آنکه شکست بخورند، از خواسته‌هايشان دست مي‌کشند و آن‌قدر براي نجات يک نفر تلاش مي‌کنند که خودشان را جا مي‌گذارند. بيچارگي همين نيست؟ تمام زندگي‌ات را صرف رسيدن به چيزي کني و در پايان، نه آن را داشته باشي و نه خودت را!
همسايهها؛ احمد محمود
کاظم طليعي، گرگان
همسايهها نوشته‌ي «احمد محمود» كه چاپ اول آن در سال 1353 و در 502 صفحه از سوي انتشارات اميركبير منتشر شده است، از معدود رمان‌هاي ايراني‌ست كه يك واقعه‌ي مهم و تاثيرگذار تاريخ معاصر يعني ملي شدن صنعت نفت ايران را در پس‌زمينه‌ي خود دارد. تلاش‌ها و مبارزات مردم جنوب ايران و هم‌چنين كارگران صنعت نفت و البته فعاليت‌هاي حزب توده در اين زمينه از بخش‌هاي خواندني كتاب است. با آن‌كه اين كتاب به شدت از سوي مردم و منتقدين مورد استقبال قرار گرفت، اما خيلي زود از طرف سانسور حاكم با آن برخورد شد و نه تتها توقيف و نسخه‌هاي موجود آن در كتاب‌فروشي‌ها جمع شد، بلكه تا آن حكومت بر سر قدرت بود اجازه‌ي تجديد چاپ نيافت. يكي از نقاط برجسته‌ي كتاب پرداختن به مبارزات كارگري‌ست كه در داستان‌هاي ايراني كم‌تر به آن پرداخته شده و هم‌چنين روند شكل‌گيري مبارزات و چه‌گونه‌گي ورود به آن است كه نويسنده با توانايي كامل تصوير واضحي از آن به دست داده است. در جايي از كتاب قهرمان نوجوان قصه ـ خالد ـ كه به جهت يك شيطنت نوجوانانه پايش به كلانتري مي‌كشد، وقتي در نوبت انتظار رسيدگي‌ست متوجه صدايي مي‌شود كه از پشت در يكي از بازداشتگاه‌ها او را به خود فرا مي‌خواند تا از فرد ناشناسِ تازه دست‌گير شده پيغامي به دوستانش ببرد. بردن پيغام همان و ورود او به جرگه‌ي مبارزين آن روزها هم همان و به اين ترتيب مبارز تازه‌اي به نسل مبارزين مي‌پيوندد.احمد محمود نويسنده‌ي كتاب همسايهها پيش از اين نيز داستان‌هاي كوتاه و رمان به چاپ رسانده بود و كم و بيش به عنوان نويسنده‌اي مطرح در سطح جامعه‌ي ادبيِ آن روز شناخته ميشد، اما با كتاب همسايهها به شدت گل كرد و چهره شد به‌ويژه كه اين كتاب در دوره‌اي منتشر شد كه تب و تاب داغ مبارزه با رژيم تب روز بود و مورد پسند همه، اما با اين‌همه نويسنده‌ي لبه‌ي تيز انتقاد را در سير اين مبارزات متوجه جزب توده كرده و در جاي جاي كتاب از روش و منش اين حزب انتقاد مي‌كند. مثلاً در جايي از كتاب يكي از طرفداران ملي شدن نفت از ديگري مي‌پرسد: «اگه به حكم تاريخ نفت بايد تو يه مملكت ملي بشه، فقط بايد در جنوب بشه؟» اما مخاطب كه گويا از اعضاي حزب است با سفسطـه جواب مـي‌دهد: «اگر جهان‌بينـي ماركسيستي داشتي هيچ‌وخ اين حرفو نمي‌زدي» (ص.170 چاپ دوم)
نويسنده در اين كتاب تصوير روشني از شرايط اقتصادي و فرهنگي و سياسي جامعه مي‌دهد و چهره‌ي تلخ و وقيح فقر، بي‌كاري، گرسنگي و... را به شكلي كاملاً زنده ترسيم مي‌كند.
درخت
کبري خسروي، کرمانشاه
مثل يک درخت
در آخر تابستان
گرم افتادن خويش ام
از تابستاني
رسيده به آخرين درخت
من
آخرين درخت اين تابستان
در افتاده با
قانون همه ي سيب هاي جهانم !
آدمم
تهي دست ترين درخت يک باغ
در اتهام سخت يک پاييز
گرم ساده ترين شيوه افتادن خويش
گرم يک عشوه باد ...
تاب تابستان
روي قطور ترين شاخه سيب
تاب
تاب
تاب عباسي
ميوه آخر اين تابستان
دختر مو خرگوشي
کفش صورتي
پاييز
مهدي رحيمي، گرگان
پاييز زيبا نيست وقتي چشمِ تَر داري
وقتي که يک زيباي مفقود الاثر داري!
بيگانه‌اي با عطر خاک و نم‌نم باران
عاشق که باشي با خودت هم دردسر داري
با بوسه‌هاي تيغ بر دستت گلاويزي
توي خشاب بغض، قرص خواب مي‌ريزي
حالا که از سدّ غمت در حال سر ريزي
هي با خودت رفتارهاي پرخطر داري !
گيجي! کسي انگار در مغزت عرق خورده
انگشت رؤيايت به قاب عکس لَق خورده
خون برگ‌هاي خاطراتت هي ورق خورده
با اين همه غم، باز دندان بر جگر داري !
آواره‌اي مثل خدايِ شمسِ بي تبريز
وحشت زده مثل بخاراي پس از چنگيز
دندان گرگ و جوجه‌هاي آخر پاييز
از تلخيِ پايان اين قصه خبر داري !
من ساقه‌ي گندم شدم در دست‌هاي باد
وقتي که شالت اولين بار از سرت افتاد
دل دادم و گفتم که باشد هرچه بادا باد
اما تو گفتي بايد از من دست برداري!
از هر طرف سمت تو مي‌آمد نگاه من
مي‌خواستم باشي تمام اشتباه من
وقتي زمين آتش گرفت از سوزِ آه من
فهميدم آدم نيستي و بال و پَر داري!
دوستت دارم
سميه فخرالدين، گرگان
خبر داري که من از ماجراي عشق بيزارم؟
دلم بر سينه مي‌کوبد بگويم دوستت دارم ؟
به شوق ديدنم هرشب کنار بسترم هستي
و من درگير روياي کسي دلتنگ ديدارم
ميان ذره ذره خاطرات مانده از عشقش
تظاهر ميکنم خوابم ولي با گريه بيدارم
تو معمار تمام روزهاي خوب من شايد
ولي من ارگ ويران بمم در زير آوارم
تو از لب هاي تلخم کام ميگيري به شيريني
و من دود غليظ و سرفه ي بي حد سيگارم
شبيه پيچک گل کرده مي‌پيچي و ميبيني
ترک افتاده بر زيبايي هر خشتِ ديوارم
كهربا
نگين حمزه‌ئي، کردکوي
براي باغ گل و نوبهار دلتنگم
براي بوي تو در آن ديار دلتنگم
براي سرفه ي تو آن علامت ته شب
ميان کوچه تب انتظار، دلتنگم
براى زخمه ي کابوسهاي رفتن تو
به گرگ و ميش شب سرد تار دلتنگم
براي نرگس چشمم که وقت ديدن تو
به درد پنجره ميشد دچار دلتنگم
براى مهره ى ماري که کهربا ميشد
براي صيد لبت در شکار دلتنگم
براى شعر شبت در ميان انجمني
نشسته روي لبي بيشمار دلتنگم
نگين لعل مرا، فرصت تقاضا نيست
قرار گم شده را بي‌قرار، دلتنگم