روايت دوّار؛ فرار از ايستگاه پاياني پيرنگ (15)
معماری داستان امروز |
يوسف قوجٌق
روايت کلاسيک همواره وابسته به الگوي ارسطويي است: خطي مستقيم که از خاستگاه حرکت مي‌کند و به يک نقطه فرود يا گره‌گشايي مي‌رسد. در مقابل، «روايت دوّار و مارپيچي» با نفي پايان‌بندي خطي، الگويي بي‌انتها شبيه به چرخه فصل‌ها يا تکرار اضطراب‌آور سرنوشت اساطيري مي‌سازد. در اين ساختار، آخرين جمله داستان معمولاً سرآغاز نخستين سطر آن است؛ گويي کاراکترها در چرخ‌دنده‌اي محبوس‌اند که گريزي از تکرار آن ندارند.
نمونه شاخص چنين هندسه‌اي را مي‌توان در رمان‌هاي ساختارشکن تاريخ معاصر، نظير پايان‌بندي شگفت‌انگيز «بوف کور» صادق هدايت يا معماري چرخش‌هاي زماني در «صد سال تنهايي» مارکز جست‌وجو کرد. در دوران معاصر، نويسندگان از اين الگو براي بازنمايي چرخه‌هاي بي‌پايان استبداد، فقر ارثي، تروماي بين‌نسلي يا ملال هولناک کار در عصر سرمايه‌داري نوين بهره مي‌گيرند. خط مستقيم پيرنگ شکسته مي‌شود تا حس اسارت شخصيت در گرداب تقدير، تشديد شود.
نکته کارگاهي حياتي:
ساختار دوّار نبايد به گردابي کور و بي‌حاصل تنزل يابد. مخاطب نبايد در پايان احساس کند وقتش تلف شده و دقيقاً به همان نقطه صفر آغازين بازگشته است. تکرار هنرمندانه روايي همواره بر مبناي منطق «مارپيچ صعودي يا نزولي» عمل مي‌کند؛ يعني اگرچه مکان يا موقعيت ظاهري آغاز و پايان يکي است، اما خواننده و کاراکتر در مدار دوم، با شناختي زخمي‌تر، ويران‌تر يا ژرف‌تر از پوچي به آن نقطه مي‌رسند. دايره روايي تنها زماني موجه است که خواننده چراييِ هولناکِ ناممکن بودن رهايي و محتوميت سرنوشت را عميقاً لمس کند.