ديدار با مردي که نيم قرن با کتاب زيسته است
یادداشت |
غفّارعلي عسکري
اين بار، همراه با استاد فرهيخته، جهانگير نصر اشرفي؛ محقّق، نويسنده، قوم شناس، موسيقي دان، موسيقي شناس، پژوهشگر فرهنگ و موسيقي نواحي ايران، نويسنده و سرپرست دانشنامة تبرستان و فرهنگ واژگان تبري فرصتِ ديدار با مردي دست داد که بيش از نيمقرن از عمر خويش را عاشقانه در مسير کتاب، شناخت و پاسداري از ميراث مکتوب اين سرزمين سپري کرده است؛ مردي که گويي زندگياش را؛ نه با گذر سالها؛ بلکه با ورق خوردن کتابها و نجات انديشهها از غبار فراموشي سنجيده است. دکتر فرامرز احمدي نيز در اين ديدار همراه ما بود. مقصد، کتابخانة مستقلّ «فرهنگ» بالاجاده بود؛ گنجينهاي که محمّد رايجي با سالها تلاش، پيگيري، رنج و دلبستگي بنياد نهاده و آرامآرام آن را به پناهگاهي براي کتاب، انديشه و حافظه فرهنگي اين سرزمين تبديل کرده است. استاد اشرفي چند اثر ارزشمند؛ از جمله دانشنامة تبرستان و مازندران را با خود آورده بود تا به پاس بيش از پنجاه سال تلاش خستگيناپذير محمّد رايجي، به کتابخانة فرهنگ اهدا کند. صحنهاي تأمّلبرانگيز بود؛ گويي حاصل سالها پژوهش و انديشه، به نشانة سپاس، به خانهاي سپرده ميشد که خود مأمنِ انديشهها و ميراثِ مکتوب شده است. در حقيقت، اين ديدار، تنها اهداي چند کتاب نبود؛ ديدار دو جهان فرهنگي بود که در نقطهاي مشترک به هم ميرسيدند: عشق به دانايي و پاسداشت حافظه تاريخي.
حضور سيّد يعقوب جعفري، عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشکي گلستان، نيز برايم بسيار دلنشين بود؛ جعفري را بايد از ياران ديرپا و وفادار محمّد رايجي دانست؛ همراهي که در اين مسير طولاني و دشوار، همواره در کنار او ايستاده است. هر بار که به کتابخانة فرهنگ آمدهام، دکتر جعفري را در کنار رايجي ديدهام. اين همراهي مستمر، بيادّعا و بيتکلّف، خود روايتي زيبا از رفاقتي است که در گذر زمان، نهتنها رنگ نباخته؛ بلکه ريشهدارتر شده است. آشنايي با ايشان نيز از آن موهبتهايي است که در شمار افتخارات فراموشنشدني زندگي فرهنگيام باقي خواهد ماند.
پس از مدّتها، امروز نيز فرصتِ ديدار با اميرحسين مرداني، مدير - مسؤول فصلنامة معارف حسيني، نيز فراهم شد. ايشان به همراه يکي از دوستانشان به جمع ما پيوسته بودند و حضورشان بر گرمي محفل مي افزود. جمعي از بانوان فعّال اجتماعي کمالان ِفاضل آباد گلستان نيز در اين ديدار حضور داشتند؛ بهراستي، جمعي از اهالي دانش، فرهنگ و هنر گرد هم آمده بودند؛ محفلي صميمي که نشان ميداد فرهنگ، برخلاف بسياري از مرزهاي ظاهري، زباني مشترک دارد؛ زباني که ميتواند نگاه ها و انديشه هاي گوناگون را در کنار يکديگر بنشاند و ميان آنان پيوندي انساني و ماندگار بسازد. محمّد رايجي تنها نگهبان کتابها نيست؛ او در جستوجوي جانِ نهفته در سطرهاست. ميکوشد صداي خاموششدة نويسندگان و مؤلّفان را دوباره به گوش نسل امروز برساند و انديشههايي را که ممکن است در هياهوي زمان به فراموشي سپرده شود، از نو به ميدان گفتوگو و شناخت بازگرداند. او در واقع، پاسدار حافظهاي است که اگر کسي به فکر نگهدارياش نباشد، چهبسا بخشي از هويت فرهنگي ما نيز همراه آن از دست برود.
سالن به سالن و مخزن به مخزن پيش ميرفتيم و استاد رايجي با شور و اشتياقي وصفناشدني، از کتابها، نويسندگان، مؤلّفان و گنجينههايي سخن ميگفت که طي ساليان گرد آورده بود. در چهرهاش شوقي ديده ميشد که با گذشت بيش از نيمقرن، هنوز فروکش نکرده بود. استاد اشرفي با ديدن اين همه تلاش و همّت، به وجد آمده بود. او که اهميّت ثبت چنين تلاش ارزشمندي را دريافته بود، به فکر ساخت مستندي افتاد تا گوشه اي از دلبستگي عميق به کتاب و فرهنگ مکتوب را به تصوير بکشد. احمدي نيز شيفتگي و دلبستگي عميق محمّد را به کتاب و فرهنگ ميستود.
ادامة تماشاي چنين شور و اشتياقي در مردي که بيش از پنجاه سال از عمر خود را در اين مسير گذاشته، حقيقتاً تأمّلبرانگيز بود؛ گويي زمان براي او نه با عقربههاي ساعت؛ بلکه با کشف کتابي تازه، يافتن اثري کمياب يا آشنايي با انديشة نويسندهاي ناشناخته معنا پيدا ميکند.
محمّد رايجي تشنة کتاب است؛ تشنه يافتن، شناختن و زنده نگهداشتن انديشهها. شهر به شهر ميگردد، سراغ نويسندگان و مؤلّفانِ نامآشنا را ميگيرد و در پي آثاري است که بتواند بر غناي کتابخانهاش بيفزايد. گويي در قاموس زندگي او، هيچ سفري بيثمر نيست؛ اگر به کشفِ کتابي بينجامد و هيچ ديداري بيحاصل نيست؛ اگر دريچهاي تازه به جهان انديشه بگشايد.
براي او، کتاب صرفاً مجموعهاي از کاغذ و واژه نيست؛ هر کتاب، جهاني است مستقل، آکنده از تجربه، دانايي، خاطره و انديشه. هر مؤلّف نيز راوي بخشي از حافظة تاريخي و فرهنگي ماست. از همين منظر است که نجات يک کتاب از انزوا و فراموشي، براي رايجي به معناي نجاتِ بخشي از گذشته و هويت ماست؛ گويي با يافتن هر اثر، چراغي ديگر در تاريکخانة فراموشي روشن ميکند.
کتابخانة مستقل «فرهنگ» را نبايد تنها با تعداد کتابها، قفسهها و مخازنش سنجيد. اين مجموعه، حاصل نيمقرن عشق، رنج، پايداري و ايمان مردي است که زندگي خويش را وقف پاسداري از حافظة مکتوب جامعه کرده است. کتابخانة فرهنگ، در حقيقت، تصويري ملموس از اين باور است که فرهنگ، تنها با سخن گفتن دربارة گذشته زنده نميماند؛ بايد براي حفظ آثار، گردآوري اسناد، معرّفي انديشهها و انتقال ميراث دانايي به نسلهاي آينده نيز قدم برداشت.
البته پيمودن چنين راهي، بيحضور و همراهي ديگران دشوار و گاه ناممکن است. همراهي ياراني؛ چون دکتر جعفري، در اين مسير، ارزشمند و ستودني است؛ انسانهايي که بيهياهو در کنار مردان فرهنگ ميايستند و با حمايت، حضور و همدلي خود، چراغ راه را روشنتر ميکنند. چهبسا بسياري از حرکتهاي فرهنگي، نه فقط با همّت يک فرد؛ بلکه با وفاداري و همراهي انسانهايي تداوم مييابد که نامشان کمتر شنيده ميشود، امّا سهمشان در ماندگاري آن حرکت، انکارناپذير است.
آن چه در اين ديدار بيش از همه در خاطرم ماند، نه فقط انبوهِ کتابها، مخازنِ پربار و آثارِ گردآمده در کتابخانة فرهنگ؛ بلکه شور زنده و بيپايان مردي بود که پس از گذشت نيمقرن، همچنان با اشتياق روزهاي نخست در جستوجوي کتاب و انديشه است؛ شوقي که نه در هياهوي زمان فرسوده شده و نه زيرِ بارِ سالها تلاش، رنگ باخته است.
در روزگاري که بسياري از داشتههاي فرهنگي ما در معرضِ فراموشي، پراکندگي و بياعتنايي قرار دارند، محمّد رايجي عمر خويش را صرف آن کرده است تا رشتة پيوند ما با گذشته گسسته نشود؛ تا کتابي گم نشود، نام مؤلّفي از ياد نرود و انديشهاي در غبار ِزمان مدفون نماند.
شايد روزي کتابها در قفسههايشان آرام بگيرند، شايد نسلهايي بيايند و بروند و بسياري از نامها به خاطره تبديل شوند؛ اما عشق مرداني؛ چون رايجي به دانايي، در حافظة فرهنگي اين سرزمين باقي خواهد ماند؛ زيرا آن چه از انسانها ماندگار ميشود، تنها به آن چه گرد آوردهاند، نيست، بلکه عشقي است که در مسير زندگي به جهان پيرامون خود بخشيدهاند.
يکي از بخشهاي درخور توجّه در ديدارهاي فرهنگي محمّد رايجي، ارائة پروندههاي مطبوعاتي و مجموعههاي مستندي بود که حاصل سالها تلاش، گردآوري، پيگيري و عشق او به ثبت و پاسداشت آثار اهل قلم و انديشه بود.
رايجي اين پروندههاي ارزشمند را در ديدار با حدود سيصد تن از استادان، نويسندگان و چهرههاي فرهنگي؛ بهويژه استاد جهانگير نصر اشرفي، عرضه کرد؛ مجموعههايي که در مواردي با برانگيختن شگفتي و تحسين مخاطبان همراه ميشد. بسياري از استادان با مشاهدة گستردگي و دقّت اين مستندات، به ارزش کار و پشتکار او پي ميبردند و اين ديدارها براي تبادل فرهنگي و ثبت يادگارهاي ماندگار فرصتي مغتنم بود.
دريافتِ بيش از دو هزار اثر تأليفي از استادان و نويسندگان؛ همراه با يادداشتها، تقريظها و امضاهاي يادگاري آنان؛ آثاري که هر يک افزون بر ارزش علمي و ادبي، نشاني ازديدار مستقيم و صميمانة رايجي با صاحبان قلم و انديشه بود.
بدينسان، پروندههاي مطبوعاتي تنها مجموعهاي از اسناد و بريدههاي مطبوعاتي نبودند؛ بلکه پلي ميان تلاش يک پژوهشگر فرهنگدوست و جامعة گستردة استادان و نويسندگان به شمار ميآمد؛ پلي که حاصل آن، موجب گردآوري گنجينهاي ارزشمند از کتابها، يادداشتها، امضاها و خاطرات فرهنگي گرديد.
اين مجموعه را ميتوان بخشي از ميراث ارتباطي و مستند فرهنگي محمّد رايجي دانست؛ ميراثي که ارزش آن تنها در شمار آثار گردآوريشده نيست، بلکه در روايت ديدارها، اعتماد استادان و ثبت يادگارهاي اهل فرهنگ نيز نهفته است.
آن چه به فعّاليتهاي فرهنگي محمّد رايجي در کتابخانة فرهنگ جلوهاي ويژه ميبخشد، تنها گستردگي آثار و اسناد گردآوريشده و ارتباط با صدها استاد و نويسنده نيست؛ بلکه شيوة خدمترساني اين مجموعه نيز شايسته توجه و تقدير است.
کتابخانة فرهنگ با رويکردي مردمي و فرهنگي، خدمات خود را بهصورتِ رايگان و بدون دريافت حقِّ عضويت در اختيارِ علاقهمندان، پژوهشگران، نويسندگان و دوستداران کتاب و دانش قرار داده است.
نکتة درخور تأمّل، آن است که اين فعّاليتها بدون برخورداري از بودجة دولتي يا اعتبارات عمومي، با اتّکا به تلاش، همّت، عشق و پشتکارِ بنيانگذار و گردانندگانِ آن استمرار يافته است.
در روزگاري که اداره و استمرار بسياري از فعّاليتهاي فرهنگي به حمايتهاي مالي و اعتباراتِ سازماني وابسته است، تداوم چنين مجموعهاي با حفظ اصل رايگان بودنِ خدمات و استقلال مالي، جلوهاي از مسئوليتپذيري فرهنگي و باور عملي به گسترش دانش و کتابخواني است.از ديگر ويژگيهاي چشمگير کتابخانه فرهنگ، وجود گنجينهاي ارزشمند از کتابها، اسناد، منابع پژوهشي و آثار کمياب و نادري است که در گذر ساليان، با همّت و پيگيري محمد رايجي گردآوري شدهاند.
اين کتابخانه، با وجود قرار گرفتن در محيط روستايي، از چنان غِنا و تنوِع منابع و پشتوانهاي فرهنگي برخوردار است که ميتوان آن را در شمار کتابخانههاي روستايي و عشايري کمنظير و حتي منحصربهفرد کشور دانست؛ مجموعهاي که از نظر تنوّع، ارزش منابع و داشتههاي مکتوب، بنا بر ارزيابي گردآورندگان و آشنايان با اين گنجينه، با برخي کتابخانههاي شهري نيز قابل مقايسه و در بعضي زمينهها فراتر از آن هاست. شايد بتوان گفت عظمتِ يک کتابخانه را نبايد صرفاً با موقعيّت جغرافيايي، ساختمان يا امکانات مالي آن سنجيد؛ گاه در گوشهاي از يک ديار روستايي و عشايري، گنجينهاي پديد ميآيد که از حيث محتوا، اصالت و ارزش فرهنگي، ماية شگفتي و افتخار جامعه علمي و فرهنگي کشور است.
اين همان جلوهاي است که کتابخانة فرهنگ و تلاشهاي محمّد رايجي را شايستة معرّفي و ثبت در تاريخ فرهنگ و کتابداري ايران ميسازد. در پايان شايد تلخترين تأمّل اين ديدار، آن باشد که براي پاسداري از ميراث فرهنگي، گاه بايد بيش از آن که از گذر زمان و فراموشي تاريخ بيم داشت، از بياعتنايي بعضي ها رنج برد. کتابها اگرچه در سکوت قفسهها نشستهاند، امّا براي زنده ماندن به توجّه، حمايت و اراده نياز دارد.
فرهنگ با شعار زنده نميماند؛ با همّت انسانهايي زنده ميماند که بيادّعا چراغ دانايي را روشن نگه ميدارند. محمّد رايجي يکي از همين انسانهاست؛ مردي که بيش از نيمقرن است چراغي را روشن نگه داشته که روشنايياش از مرزهاي يک کتابخانه فراتر ميرود و به حافظه يک سرزمين پيوند ميخورد.
به گفتة استاد رايجي ، کتابخانة فرهنگ بالا جاده در سال 1400 در جشنوارة کشوري -که به همّت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي برگزار شده بود- از ميان 2050 کتابخانة روستايي و عشايري ؛ يکي از ده برگزيدة کشوري بوده است. اين انتخاب، زمينه ساز دعوت و حضور در نمايشگاه کتاب تهران- که يک رويداد بين المللي است- گرديد. در اين نمايشگاه، غرفه اي به صورت رايگان در اختيار کتابخانه قرار گرفت تا ظرفيت ها، فعّاليت ها و داشته هاي فرهنگي آن معرّفي گردد.
حضور اهالي قلم، اصحاب رسانه و استادان ارجمند در اين رويداد، فرصتي ارزشمندي را براي معرّفي کتابخانة فرهنگ بالا جاده و شناساندن توانمندي هاي فرهنگي آن در سطحي فراتر از محيط روستايي و عشايري فراهم آورد.
اين افتخار ملّي، جلوه اي ديگر از تلاش ها و پيگيري هاي محمّد رايجي در مسير گردآوري گنجينه اي ارزشمند و گسترش فرهنگ کتاب و کتاب خواني در بالاجاده است. حکايت همچنان باقي است .
زمان و مکان بازديد:
جمعه 15 آبان 1405؛ کتابخانة فرهنگ بالاجاده