فرصت‌هاي طلايي در محاق بروکراسي


یادداشت |

 

سيد محمود جعفري

 

استان گلستان با صدها کيلومتر مرز زميني و ريلي، دسترسي به درياي خزر، همسايگي با کشورهاي آسياي ميانه، اراضي غني کشاورزي، منابع طبيعي بکر و مناطق گردشگري کم‌نظير، بر روي کاغذ بايد بهشت سرمايه‌گذاران شمال کشور باشد. اما نگاهي به واقعيت‌هاي ميداني و شاخص‌هاي اقتصادي استان، روايتي کاملاً تلخ و معکوس ارائه مي‌دهد: رتبه پايين در جدول جذب سرمايه، پروژه‌هاي نيمه‌کاره چند ده‌ساله، فرار کارآفرينان بومي به ساير استان‌ها و عدم تمايل سرمايه‌گذاران بزرگ براي ورود به استان.

پرسش بنيادين اين است: چرا پتانسيل‌هايي که همواره در سخنراني‌ها و آمارهاي پرطمطراق مديران تکرار مي‌شوند، هيچ‌گاه به ايجاد خطوط توليد، اشتغال پايدار و توليد ثروت در گلستان بدل نمي‌شوند؟ پاسخ را نبايد در اقليم يا قهر سرمايه‌گذار جستجو کرد؛ ريشه اين بحران مستقيماً در نگاه سليقه‌اي، انفعال و ساختار ناکارآمد متوليان بخش سرمايه‌گذاري در استان نهفته است.

 

«پنجره واحد»؛ شعاري که در راهروهاي ادارات شکست

سال‌هاست که در ادبيات مديران اقتصادي گلستان، کليدواژه‌هايي چون «پنجره واحد سرمايه‌گذاري» و «کاهش زمان صدور مجوزها» گوش‌نواز است. اما سرمايه‌گذاري که با انگيزه وارد اين درگاه مي‌شود، خيلي زود درمي‌يابد که پنجره واحد نه دروازه‌اي براي تسهيل، بلکه کلافي پيچيده و هزارتويي از استعلام‌هاي موازي، مواضع متناقض و امضاهاي طلايي است.

پاس‌کاري پرونده‌ها بين دستگاه‌هاي متولي - از امور اراضي و منابع طبيعي تا محيط زيست و راه و شهرسازي -گاهي ماه‌ها و سال‌ها به درازا مي‌کشد؛ تا جايي که تورم سرسام‌آور، اصل توجيه اقتصادي طرح را از بين مي‌برد و سرمايه‌گذار عطاي کار در گلستان را به لقايش مي‌بخشد.

 

 مديران بي‌برنامه و رزومه‌سازي‌هاي همايشي

بخش عمده‌اي از انرژي مديران دستگاه‌هاي متولي سرمايه‌گذاري در استان، به جاي «تسهيل‌گري ميداني و گره‌گشايي از پروژه‌ها»، صرف تدوين کتابچه‌هاي قطورِ «فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري»، برگزاري سمينارهاي بي‌حاصل و عکس‌هاي يادگاري پاي تفاهم‌نامه‌هاي نمايشي شده است. تفاهم‌نامه‌هايي که چند روز تيتر يک رسانه‌ها مي‌شوند، اما پس از فروکش کردن هياهوي رسانه‌اي، کوچک‌ترين اثري از پيگيري يا تبديل آنها به قرارداد و خط توليد ديده نمي‌شود.

ضعف در ادبيات مذاکره اقتصادي، ناآشنايي با ابزارهاي نوين تأمين مالي و ترجيح دادن پروژه‌هاي کلان‌نمايِ کم‌بازده بر صنايع کوچک و متوسط زودبازده، نشانه بارز فقدان بينش استراتژيک در اين حوزه است.

 

 نمادهاي بي‌سرانجامي؛ وقتي اعتماد عمومي آسيب مي‌بيند

بي‌اعتمادي سرمايه‌گذاران به مديريت اقتصادي استان پديده‌اي اتفاقي نيست؛ اين بي‌اعتمادي ماحصل کارنامه پروژه‌هاي بزرگ استان است. بيش از دو دهه معطلي پتروشيمي گلستان، سرنوشت مبهم اسکله و توسعه بندرترکمن و بندرگز، تعيين‌تکليف نشدن پروژه‌هاي ساحلي و کندي غيرقابل توجيه در تکميل زيرساخت‌هاي منطقه آزاد اينچه‌برون، پيام روشني به بازار مخابره مي‌کند: «در گلستان فرايندها طولاني، ريسک‌ها غيرقابل پيش‌بيني و حمايت‌ها مقطعي هستند.»

منطقه آزاد اينچه‌برون به‌تنهايي گوياي اين تناقض است: محدوده‌اي به وسعت حدود 12 هزار و 577 هکتار در 40 کيلومتري گرگان، با معافيت 20 ساله مالياتي، امکان ثبت شرکت با مالکيت کامل خارجي و اتصال به کريدورهاي ريلي منطقه‌اي - يعني بستري که اگر زيرساخت آن تکميل شود مي‌تواند دروازه تجارت با آسياي ميانه و چين باشد. وقتي چنين پرونده‌اي سال‌ها لاينحل مي‌ماند، چگونه مي‌توان از سرمايه‌گذار بخش خصوصي انتظار داشت با آسودگي خاطر دارايي خود را وارد اين چرخه کند؟

 محافظه‌کاري و ترس از تصميم‌گيري شجاعانه

يکي از بزرگ‌ترين چالش‌هاي نظام مديريتي در حوزه سرمايه‌گذاري گلستان، «محافظه‌کاري مفرط» است. مديراني که ترجيح مي‌دهند با سخت‌گيري‌هاي بي‌مورد يا مسکوت گذاشتن پرونده‌ها هيچ ريسکي نکنند، چرا که امضا نکردن هيچ بازخواستي ندارد، اما شجاعت در تصميم‌گيري و استفاده از اختيارات قانوني براي حل مشکل سرمايه‌گذار ممکن است هزينه داشته باشد. اين پارادايم، روحيه ريسک‌پذيري و کارآفريني را در استان خفه کرده است.

 چه بايد کرد؟

تغيير اين وضعيت نيازمند يک پوست‌اندازي جدي در نگرش و عملکرد متوليان امر است:

• پاسخ‌گويي شفاف و زمان‌دار: استعلام‌ها بايد داراي ضرب‌الاجل قطعي باشند؛ در صورت عدم پاسخ در موعد مشخص، مجوز بايد خودکار تأييدشده تلقي شود.

• سنجش مديران با شاخص سرمايه محقق‌شده: رزومه مديران اقتصادي استان نبايد بر اساس «تعداد جلسات» يا «مبلغ تفاهم‌نامه‌ها» سنجيده شود، بلکه بايد بر مبناي «ميزان سرمايه جذب‌شده واقعي، ريال واريزشده به پروژه‌ها و شغل پايدار ايجادشده» ارزيابي گردد.

• تشکيل کميته رفع موانعِ بااختيار: حل مشکلات سرمايه‌گذاران نيازمند اختيارات فراسازماني است تا مديران دستگاه‌هاي مختلف نتوانند در پشت بهانه‌هاي اداري پنهان شوند.

• تکميل فوري زيرساخت‌ها: به جاي وعده طرح‌هاي تازه، تمام تمرکز بر تکميل زيرساخت شهرک‌هاي صنعتي و منطقه آزاد اينچه‌برون گذاشته شود تا بستر واقعي براي ورود فعالان اقتصادي مهيا گردد.

 

 کلام آخر

گلستان ديگر فرصتي براي آزمون و خطا ندارد. مهاجرت نيروي کار متخصص و جوانان تحصيل‌کرده استان به دليل نبود اشتغال، زنگ خطري جدي براي آينده جمعيتي و اقتصادي منطقه است. مديراني که توان، جسارت يا تخصص تعامل با دنياي اقتصاد امروز را ندارند، بايد صندلي‌هاي خود را به مديراني توسعه‌گرا، عمل‌گرا و پاسخ‌گو بسپارند. سرمايه‌گذار به التماس نياز ندارد؛ او به شفافيت، سرعت و تضمين امنيت سرمايه‌اش محتاج است.

 

عضو هيات علمي دانشگاه