نيما: از وزنِ ترس تا بيوزنيِ ترسيم
ادبیات |
ساختارشناختيِ تحول فرم در شعر معاصر در پرتو مفاهيم بنيادين معماري
رضا سليماني، منتقد ادبي و کارشناس ارشد معماري ـ طراحي شهري
اشاره
اين مقاله به بهانه 21 آبان، زادروز نيما يوشيج، پدر شعر نو فارسي و در واقع سخنراني نگارنده در دوشنبههاي شعر گرگان در تاريخ 18 آبان 1405 است.
چکيده
اين جستار ميکوشد با رويکردي ميانرشتهاي، ميان «ساختار فرم» در معماري و «ساختار فرم» در شعر فارسي، پلي نظري برقرار کند. پرسش بنيادين اين است: آيا دگرگوني کالبديِ شعر فارسي به دست نيما يوشيج، صرفاً يک انتخاب زيباييشناختي بود، يا پاسخي ناگزير به تغيير «نسبت انسان با فضا و زمان» در عصر مدرن؟ براي پاسخ، نخست مفاهيم «موضع ديدار»، «پيمانه/مدول» و «نقشة ذهني» را از حوزة معماري و نظرية ادراک فضايي وام ميگيريم، سپس کارکرد آنها را در کالبد ثابت غزل کلاسيک (با تمرکز بر حافظ) و کالبد سيال شعر نيمايي بررسي ميکنيم. در پي آن هستيم که روشن شود نيما با آزادسازي پلان، «خوانايي» و «پيمانهبندي ادراکي» شعر را تضعيف يا تقويت کرده و شعر را از هنري شفاهي-شنيداري به هنري ديداري-مکتوب بدل ساخته يا خير.دستاوردي که بهاي آن مي تواند گسست از حافظة جمعي باشد.
1. مقدمه: عنوان و طرح مسئله
عنوان اين جستار، «از وزنِ ترس تا بيوزنيِ ترسيم»، دوگانهاي را فشرده ميکند: از سويي، «ترس» از فروپاشي کالبد سنتي، و از سوي ديگر، مواجهه با «بيوزنيِ» حاصل از آزادي پلان در ترسيم خطوط نو در شعر معاصر بعد از خود. اين عنوان، خود يک استعارة معماري-شعري است و نقطة عزيمت تحليل ما.
سؤال محوري: آيا دگرگوني بنياديني که نيما در کالبد شعر فارسي پديد آورد، صرفاً تمايلي زيباييشناختي براي گريز از تکرار بود، يا پاسخي ناگزير به تغيير «نسبت انسان با فضا و زمان» در عصر جديد؟ چگونه شعر کلاسيک توانسته بود در قالبي سخت و صلب، تجربهاي زنده و چندزماني و چند زباني خلق کند؟ و هزينة گزافِ ورود به اين آزاديِ کالبدي در شعر مدرن چه بود؟
2. مباني نظري: معماري بهمثابه «موضع ديدار»
معماريِ اصيل، برخلاف بناهاي پرخاشگرِ يادماني، خود را بهمثابه «موضوعِ ديدار» به رخ نميکشد؛ بلکه چونان ساختاري بيادعا و خردورز، تبديل به «موضعِ ديدار» ميشود. اين تمايز، يادآور انديشة مارتين هايدگر در «ساختن، سکونت، انديشيدن» است: بنا، پيش از آنکه شيئي ديدني باشد، زمينهاي براي «بودن» فراهم ميآورد. فرم در اين تلقي، ظرفي منجمد نيست؛ تجسدي متواضع اما منعطف است که تنآگاهي و ساحت اگزيستانسيال انسان را در آغوش ميکشد (نوربرگ-شولتز، Existence, Space and Architecture). اصطلاح «بوطيقاي فضايي» نيز با الهام از گاستون باکلار، به سازوکارهاي ادراکي-تخيليِ فضايي در ساختار متن تعميم داده ميشود.
3. همذاتي ساختاري شعر و معماري
معماري و شعر، دو نظام ساختاري همذاتاند. آنجا که معمار از «آجر، ملات، بازشو و پوستهها» بهره ميگيرد، شاعر با «واج، مصوت، عروض، قافيه و نحو» بنايي زباني برپا ميکند:
* مصرع و بيت؛ ديوارهاي باربر و قابهاي فضايي
* سيرکولاسيون (نظام گردش در فضا) ؛ هندسة روايت در متن
* فضاهاي واسط (ايوان و هشتي) ؛ايهامِ زايا و تعليقهاي تفسيري در زبان
* نفوذپذيري نيز در هر دو هنر به دو ساحت بصري (معنايي) و فيزيکي (تفسيري با تنِ تفسير) تقسيم ميشود.
4. کالبدِ ثابت و منظرِ متغير: معماري کهن و غزل کلاسيک
در غزل کلاسيک فارسي، بهويژه در ساختارِ حافظ، کالبد کاملاً تثبيتشده و صلب است (بحر عروضي يکنواخت، تساوي طولي مصاريع و ضربآهنگِ مکرر قافيه و رديف). با اين حال، شعر دچار جمود نميشود؛ زيرا شاعر از طريق «نورپردازي معنايي و زاويهبندي ديد»، در يک کالبد ثابت، اتمسفرهاي نوريِ گوناگون پديد ميآورد:
* «دوش ديدم که ملائک درِ ميخانه زدند / گِل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند» (نور اسطورهاي و سحرگاهي؛ افقِ ازلي خلقت)
* «جلوهگاهِ رخِ او ديدة من تنها نيست / ماه و خورشيد همين آينه ميگردانند» (تابشِ مستقيمِ نور کيهاني و انکسار در سطوح بيکران)
* «آتشِ زهد و ريا خرمنِ دين خواهد سوخت / حافظ اين خرقة پشمينه بينداز و برو» (ساية تيره، فشرده و منقبضِ نقدِ تند اجتماعي)
کالبدِ مصراعها هماندازه است، اما منظرة روبروي مخاطب، در هر توقفگاه، دستخوش قبض و بسطي غافلگيرکننده ميشود. اين همان ديالکتيک «کالبد ثابت / منظر متغير» است.
5. کالبد سيال و زمان سيال: انقلاب فرمال نيما
نيما يوشيج مفهوم «پلان آزاد» را وارد کالبد شعر فارسي کرد. او دريافت که براي ادراک انسان معاصر، ديگر نميتوان پنجرهها را در فاصلههاي رياضيِ ازپيشتعيينشده تعبيه کرد. در شعر نيما، «طول مصراع» تابعِ «انرژيِ عاطفي و بارِ انديشه» است. کالبد ديگر يک چهارديواري صلب نيست، بلکه پوستهاي الاستيک است که همپاي حجمِ نفس و تلاطمِ درون منبسط يا منقبض ميشود:
«آي آدمها که بر ساحل نشسته شاد و خندانيد! (سطر کشيده / افق باز و بيخيالِ ساحل)
يک نفر در آب دارد ميسپارد جان. (سطر فشرده / تنگيِ نفس و انقباضِ مرگ)
يک نفر دارد که دست و پايِ دائم ميزند...»
6. حافظ و مسئلة زمان: پراکندگيِ لايههاي زماني در کالبد ثابت
اگر فرمِ صلبِ کلاسيک متهم به انسداد است، حافظ چگونه توانست لايههاي متعدد زماني را در کالبد ثابت غزل بازنمايي کند؟ پاسخ شايد در «طراحي پارامتريک» و لايهبنديِ متني اوست. حافظ بهجاي تمرکز همة لايهها در يک غزل، آنها را در غزلهاي مختلف بهطور متناوب فعال ميکند:
* در غزل «مزرع سبز فلک»: پيوند زمان تقويمي («داسِ مه نو») و زمان تاريخي (فروپاشي ظاهرسازي ديني) با زمان روانشناختي («يادم از کِشتة خويش آمد»).
* در غزل «دوش ديدم که ملائک»: برجستگي زمان اسطورهاي و کهنالگويي («عهد الست») در پيوند با زمان فردي و نقد زمانه.
* در غزل «سالها دل طلب جام جم...»: کشش ميان زمان اسطورهاي (جام جم) و زمان فردي (سالها جستجو).
7. روايت و سيرکولاسيون در متن
همانطور که «سيرکولاسيون» در يک پروژة معماري، تعيينکنندة نحوة کشفِ سلسلهمراتب فضاهاست، «روايت» نيز گذرگاه عبور مخاطب از جهان متن است. نيما تلاش کرد جريان روايت را از تکگوييِ داناي کل نجات داده و آن را به «مونتاژِ فضا-زماني» تبديل کرد؛ شعر نيما مانند ساختماني با رمپهاي گردان و بازشوهاي غيرهمتراز است که خواننده را به مشارکت در بازآفريني فضا وا ميدارد.
8. گسست ناگزير: هزينههاي فرمال انقلاب نيما
هر تحول فرمال هزينهاي در پي دارد. دستکاري در هندسة ثابت شعر، موجب آسيب به چند کارکرد حياتي شعر کلاسيک شد:
1. حافظه و شفاهيت: شعر کهن به دليل وزن پايدار، به آساني در حافظة جمعي مينشست.
2. فراخوانيِ ذهني: شعر مدرن تکيهگاههاي شنيداري خود را از دست داد و از هنري «شنيداري-شفاهي» به هنري «ديداري-مکتوب» بر پهنة کاغذ بدل شد.
3. خارجکردن نحو از حالت طبيعي: نمونه: *«من به روي آفتابم ميبرم در ساحت دريا نظاره»* (نيما).
4. آرکائيسم زباني: نمونه در شعر «قايق» (*هزّالي و جلافت و غوغاي هست و نيست...*). اين تناقض نشان ميدهد هرچه شکل تازهاي از کلاسيک فاصله ميگيرد، در ساحت واژگان گاه به کهنگرايي نزديکتر ميشود و خوانايي را به تأخير مياندازد.
9. پيمانه، مدول و نقشة ذهني در شعر و معماري
در معماري ايراني «پيمون» و معماري ژاپني، شبکة مدولار «کَن» (Ken) ضامن «خوانايي» و «ترسيم نقشة ذهني» است حتي در آثار مدرن (نظير موزة هنرهاي معاصر تهران اثر کامران ديبا). در ساحت کلام نيز «پايههاي عروضي»، «طول مساوي مصراعها» و «تکرار سيستماتيک قافيه»، دقيقاً همين کارکردِ پيمانه را ايفا ميکردند و نقشة شناختي متن را در ضمير ناخودآگاه مخاطب تثبيت مينمودند.
10. نتيجهگيري: تعظيم به نيما و چشمانداز آينده
بايد جسارت نيما يوشيج را ستود؛ او ديوارهاي صلبي را تخريب کرد که مي توانست مانع از تابش واقعيتهاي متلاطم انسان مدرن به درون شعر شوند. اما نگاه ساختارشناسانه حکم ميکند که به وجه تراژيک اين دستاورد (تضعيف پيمانههاي صوتي و زوال شفاهي) نيز معترف باشيم.
پيشنهادهاي عملي براي بازيابي خوانايي در شعر معاصر که ميتواند محل نظر باشد عبارتند از:
1. بازآفريني پيمانههاي صوتي نو: استفاده از ريتمهاي تکرارشوندة دروني در شعر سپيد.
2. مدولاسيون معنايي: ساخت شبکهاي از تصاوير تکرارشونده.
3. طراحي سيرکولاسيون روايي: بهکارگيري آگاهانة پرشهاي زماني و تغيير کانون ديد.
4. پيوند دوباره با شفاهيت: بهرهگيري از ظرفيتهاي اجرا و دکلمه.
شعر امروز، اگر در پي پيوند دوباره با ادراک عمومي است، بايد همچون معماري درخشانِ معاصر، در عين گريز از الگوهاي منجمد گذشته، شيوههايي نوين براي خلق «خوانايي»، «پيمانهبندي ادراکي» و «امکان ترسيم نقشة ذهني» در بي وزنيِ فضاييِ خويش بيابد.
شانزده آبان 1405
ترس از دنياي بدون رنج
نگاهي به رمان «دنياي قشنگ نو» آلدوس هاکسلي با رويکرد اکت
در روانشناسي
محدثه(معصومه) عوضپور، گرگان
اشاره
دنيايِ قشنگ نو يا دنياي شگفتانگيز نو (به انگليسي: Brave New World) يک رمان علمي-تخيليِ پادآرماني است که در سال 1932 به قلم آلدوس هاکسلي نويسنده انگليسي منتشر شد. وقايع اين رمان در سال 2540 ميلادي در شهر لندن ميگذرد و آرمانشهري را به تصوير ميکشد که در آن مهندسي ژنتيک به آفرينش انسانها با ويژگيهاي از پيش تعيين شده منجر شده، نظام اخلاقي جامعه با تشکيل حکومت جهاني و از ميان بردن جنگ و فقر و نابودي کامل خانواده و توليد مثل به کلي پوست انداخته و دانش روانشناسي به طرز حيرتانگيزي اعتلا يافته و تنها هدف انسان ايجاد سعادت و از ميان بردن رنجهاي غيرضروري است. رمان دنيايي دو چهره را به تصوير ميکشد. انسانها شاد و سالم هستند، زندگي مرفه و مجهزي دارند، صلح و دوستي همه جا را فراگرفته، نيازهاي انسانها به سرعت برطرف و محروميت و رنج تا کمترين سطح کاهش يافته، اما همه اينها به قيمت قرباني کردن هنر، دانش و مذهب به دست آمده است.
هم فقر و جنگ به کلي ريشهکن شده و هم خانواده، فرهنگ و فلسفه به کلي نابود شدهاند، تمام افراد بشر به يک زبان سخن ميگويند. علم به روانشناسي و مهندسي ژنتيک خلاصه شده، بر روند توليد دانش نظارت شديدي صورت ميگيرد و خواندن بسياري از آثار کلاسيک و مقدس علمي، ادبي، فلسفي و مذهبي ممنوع است. روابط جنسي بي هيچ محدوديتي تشويق ميشود و کاهش روابط جنسي ضدارزش و يک رفتار ضداجتماعي شمرده ميشود. افراد با مصرف داروي مخدري به نام سوما همواره حس لذت را به خود بازميگردانند. انسانها به جاي تولد از مادر، در آزمايشگاه، کِشت ميشوند و بنا به نياز جامعه از پنج گونه مورد نياز، توليد ميشوند؛ آلفا، بتا، گاما، دلتا و اپسيلون، که هر کدام ويژگيهاي جسمي و ذهني از پيش تعيينشدهاي دارند. اين پنجگونه، جايگزين طبقات اجتماعي است که خروج و ارتقا از آن مقدور نيست. اين جامعه جهاني، بهشدت مصرفگراست و خداي آن هنري فورد، مخترع ماشين است.
احساس من بعد از خواندن رمان "زندگي قشنگ نو" از هاکسلي چيزي شبيه به ترس آميخته با غم بود. با خودم گفتم: خب، ما همين حالا داريم همين چيزها را کم و بيش زندگي ميکنيم و شايد با وجود هوش مصنوعي، ديگر هنوز همان پيشبيني پانصد سال آيندهي هاکسلي هم نباشيم و چند سال جلوتر افتادهايم!
پاسخ به اين پرسش که «خواندن اين کتاب از نگاه خوانندگان زمان هاکسلي چه تفاوتي با خوانندگان امروز دارد؟» را بايد از خود مخاطب پرسيد. اما من توانستم با چند جفت چشم مختلف به اين جهان نگاه کنم:
- با چشم يک مسئول علمي آزمايشگاه تخمگيري، که ماشينِ توليد انسان است.
- با چشم يک اپسيلون، که در وجودش تنها يک چيز نهادهاند: (مرا براي کار کردن آفريدهاند)
- با چشم يک آلفا، که خود را متعلق به طبقه برتر ميداند
- با چشم مردان و زناني هفتادساله، که زيبايي و طراوت يک جوان سي ساله را دارند و از اين پيشرفت علم که آنها را از رنج پيري دور نگه داشته، به غايت راضياند.
-از منظر جان وحشي، به دنياي متمدن و ماشيني و رباتي رسيدم و آن را پوچ يافتم.
اين همه را مديون نازکبيني و خوشفهمي قلم هاکسلي هستم.
به هر جهت، چقدر "سوما" براي من يادآور همهگيري مصرف "آسنترا"و "سرترالين" در همين دورهي خودمان است!
و مستي هنگام اسکرول کردن بينهايت تصاوير مجازي.
و اينکه ما با سرعت هرچه تمامتر به همان آرمانشهر تخيلي نزديک ميشويم، و به جاي "حضرت فورد" حالا "حضرت ايلان ماسک" مژدهي ظهور هرچه زودتر اين آرمانشهر را ميدهد.
نکند عاقبت ما هم چون انسانهاي متمدن «دنياي قشنگ نو»؛ قرار گرفتن در آن طبقات انساني باشد و ديگر هرگز نتوانيم جهان را با عينکها و چشمهاي متفاوت ببينيم؟
خب حالا اين سوال به وجود ميآيد که چه اشکالي دارد؟ چرا ترس چرا غم؟ دنيايي که در آن از همه چيز راضي باشيم و هيچ رنجي را تجربه نکنيم چرا بايد وحشت آفرين باشد؟
دوست دارم به اين پرسش با رويکرد اکت(درمان مبتني بر تعهد و پذيرش) که يکي از درمانهاي موج سوم روانشناسيست پاسخ دهم انسان منعطف از نگاه اکت کسي است که رنجهاي غير قابل تغيير انساني را پذيرفته و آنها را تجربه ميکند و با اين حال رنج را مزاحم ماهيت انساني خود نميبيند و با او عميق شده و خود را ميشناسد اما در آن جامعه، بزرگترين خطاي سيستم حاکم اين بود که؛
رنج، اضطراب، غم و تناقضهاي دروني انسان را به عنوان خطاي نرمافزاري ديد و تلاش کرد آنها را به طور کامل ريشهکن کند، غافل از اينکه بهاي اين کار، کشتن خود «انسان» بود.اقدامات اشتباه اين سيستم در مواجهه با رنجهاي رواني انساني، دقيقاً در نقطهمقابل اصول اکت قرار دارد:
در دنياي قشنگ نو، هر زمان که فردي دچار اضطراب، ملال، دلتنگي يا بحرانِ وجودي ميشود، بلافاصله به او «سوما» داده ميشود [محصولي بينظير که تمام بديها را بدون عوارض جانبي پاک ميکند.] شعارشان اين بود: «يک گرم سوما، بهتر از هزار غصه»
اما اکت ميگويد سوما يعني کشتن کامل ظرفيتِ تجربه کردن. سوما انسان را از شر درد خلاص ميکند اما در عوض او را به يک موجود مسخشده، سطحي و کرخت تبديل ميکند که نه معنا را ميفهمد و نه عشقِ واقعي را.و ديگر حذف تضاد و سوگ به جاي معنابخشي است. در آن جامعه، مرگ ترسي ندارد چون آدمها از کودکي شرطي شدهاند که مرگ اهميتي ندارد (با مصرف شکلات و بازي در بيمارستانهاي مرگ بزرگ ميشوند). هيچکس حق ندارد براي کسي عزاداري کند يا دچار عشق عميق شود، چون «تعلقات عميق» دردآورند و در مقابل، در اکت: ارزشها و رنج دو روي يک سکهاند. ما فقط به چيزهايي اهميت ميدهيم که آسيبپذيرند (اگر کسي برايت مهم نباشد، از دست دادنش هم تو را غمگين نميکند). اما اين سيستم متمدن، با حذف کردن رنجِ از دست دادن، عملاً ارزشهاي اصيل انساني مثل وفاداري، سوگ عميق، دلبستگي اصيل را نابود کرد تا شهروندان هميشه شاد و مطيع بمانند. در آرمان شهر متمدن، افکار، ميلها و هويت آدمها پيش از تولد و در طول کودکي توسط بلندگوهاي زير بالشت (آموزش در خواب) ديکته ميشود تا اصلاً با هيچ فکرِ مزاحم يا تضاد دروني روبهرو نشوند. سيستم اجازه نميدهد ذهن با ترديد يا بحرانِ فکري مواجه شود.
و در اکت، ما با همجوشي با فکر (گير افتادن در افکار) مبارزه ميکنيم تا فرد ببيند خودش غير از فکرش است. اما در دنياي قشنگِ نو، انسان اصلاً فکري از خودش ندارد. او يک رباتِ شرطيشده است که افکارِ سيستم را به عنوان افکار خودش زندگي ميکند. آنها حتي فرصت نداشتند با بحرانهاي شناختيشان روبهرو شوند تا رشد کنند.
هاکسلي جامعهاي را متصور شده پر از تفريحات پوچ، رابطههاي جنسي فوري (هرکس متعلق به همه است)، سينماهاي حسي و ورزشهاي پرهيجان که اجازه نميدهد حتي يک ثانيه سکوت، تنهايي يا تأملِ دروني شکل بگيرد.
اما در نگاه اکت: اين دقيقاً همان مکانيسمِ فرار و اجتناب است. وقتي آدمها از مواجهه با تنهاييِ خود ميترسند، سيستم به آنها محرکهاي بيرونيِ بيپايان تزريق ميکند تا مبادا مجبور شوند از خود بپرسند: «آيا اين زندگي که ميکنم اصلاً معني دارد؟»
و در نهايت غمگينم براي جان. براي وحشي. که عاشق دنيايي شد که مادرش از تمدن روايت کرد و او را به ورطهي جهاني کشيد که بيمعناترين واژه در آن مادر بود.
جهاني که روابط در سطحِ صحبت کردن با يک هوش مصنوعي مانده. بيعيب و نقص اما خالي از قلب، خالي از روح.
24 آبان؛ روز کتاب و کتابخواني گرامي باد
کفشدوزک
راحمه شهرياري، گرگان
پدر خوب کفشدوزک گفت
پسرم توي فصل تابستان
در کنار شنا و پروازت
يک کمي هم کتاب تازه بخوان
.
کفشدوزک سريعتر از باد
سوي کفاشي محله پريد
دو سه تا کفش دوخت در آنجا
با حقوقش کتاب تازه خريد
ادامهدار
سوده ممشلي، گنبد کاووس
هراس دارم از آن دَم که شب قطار شَوَد...
مسافري به جنونِ سکون دچار شود!
هراس دارم از آن لحظهاي که تشويشَت،
درونِ آينهي چشمَت آشکار شود
به مرگ خيره نَشو تهمتن! به حوصله باش!
هنوز مانده که تَهمينه داغدار شود!
در انعکاسِ سکوتَت هراس دارم از آن،
که آشيانهي رؤيايمان مزار شود!
تَنورِ خشمِ تو پُر نور وُ هيمه باد و مَباد
که در گلوي تو فريادها مَهار شود!
هزار منظره در سِحْرِ واژه پنهان کن!
بخوان که در «تو»جنونم ادامهدار شود...
دست نداد!
حميد رستمي، گرگان
آمدي، رفتي و ديدار شما دست نداد!
در شگفتم که چرا بخت، مرا دست نداد
ابر عشق آمد و از روي منوتو رد شد
قدر يکقطرهي ناچيز بهما دست نداد
دلم آشوب شد و تا دلِ جنگل رفتم..
بيتو افسوس که آن حالوهوا دست نداد
باتو در گوشهي دنجي، ته کافيشاپي
ماندهام باز چرا، باز چرا دست نداد..!؟
بعدِتو هرچه از اين باغچه قُمري رد شد
عطر ويرانگرِ آن شالِ رها دست نداد
خواستم ياد تو را پاک فراموش کنم
هرچه اصرار نمودم بهخدا دست نداد
آمدي سردتر از سرد نگاهم کردي..
غزل ناتمام
سحر هاديان، سمنان
مردا بگو دکان دهانت به نام کيست؟
بين دو دست دايرهوارت کنام کيست؟
اسب است يا که يورتمه رفتهست قلب تو
آن دل، دلي که از رمه رم کرده رام کيست؟
آن چشمها که کاسه صبرند، با چه کس؟
آن لب که راستگويي محض است، خام کيست؟
دور از تو از حسد جگرم سوخت، بس نبود؟
زهرِ بگوييام بهسلامت! به کام کيست!؟
قوي تنت نشسته به شط کدام زن!
شمشير آبديدهي تو در نيام کيست؟
اي از لبم به ارزن ارزان گريخته!
کرک و پري که ريختهاي روي بام کيست!؟
قلاده کدام زن آويز ذهن توست!؟
انديشه بلند تو، رام لگام کيست؟
اين خون که از دلم زده بيرون، کلام کيست؟
اين پارهي جگر، غزل ناتمام کيست؟