همزمان با تولد نيما يوشيج و به بهانه انتشار «من لنين شعر هستم»؛ عيسي امن‌خاني: نيما از «شکستن سنت» به «ارتقاي سنت» رسيد


گفت وگو |

 

در اين گفت‌وگو، عيسي امن‌خاني با نگاهي فراتر از فرماليسم، به بازخواني نظريه ادبي نيما يوشيج مي‌پردازد. او معتقد است فهم ناقص از تاريخ شعر معاصر، نتيجه‌ي «پاک‌سازي ايدئولوژيک» از آثار شاعران است. امن‌خاني با تبيين نقش مارکسيسم و رمانتيسم در ساختار شعر نيما، نشان مي‌دهد که او چگونه توانست ميان جهان‌بيني دوران خويش و فرمي اصيل، پيوندي برقرار کند؛ مسيري که او آن را «مرمتگري» مي‌نامد، نه يک انقلاب ساختاري. به گزارش خبرگزاري ايبنا، بيست و يکم آبان، يکصدوبيست‌ونهمين سالروز خورشيدِ نويدبخش شعر نو، نيما يوشيج است؛ همان لحظه‌اي که زبان فارسي از خوابِ رمانتيسم برخاست و به سوي واقعيت‌هاي زيست‌شده قدم برداشت. در اين روزِ يادمند، براي تامل در چرخش‌هاي معنايي شعر، به سراغ عيسي امن‌خاني رفتيم. امن‌خاني که همواره ميان ساختارهاي زباني و مفاهيم نظري پل زده است، اکنون با اثر جديد خود، «من لنين شعر هستم»، بازگشتي جسورانه به مباني نظريه ادبي دارد. اين کتاب که در آن، گذار از رمانتيسم به مارکسيسم در قامتِ يک پژوهشِ عميق روايت مي‌شود، تلاشي است براي فهمِ پيوند ميان «ايده» و «واژه». کتاب «من لنين شعر هستم» که با نامي چالش‌برانگيز مخاطب را به پرسش درباره ماهيتِ انقلابيِ کلام وا مي‌دارد، توسط انتشارات خاموش منتشر شده است. در اين گفت‌وگو، به بهانه انتشار اين اثر، با دکتر امن‌خاني نشستيم تا از لايه‌هاي پنهانِ خوانش‌هاي ادبي، از جايگاه نقد در عصر حاضر و از آن‌چه در اين 266 صفحه به دنبالِ بازسازيِ جهانِ شعري است، بپرسيم.

 

 

 شما در کتاب خود دو پيش‌فرض رايج درباره نيما را رد و ابطال کرده‌ايد؛ يکي اينکه او نظريه‌پردازي کاملاً مستقل است، و ديگري اينکه نظريه‌اش از ابتدا يکپارچه بوده است. با اين ادعا، آيا مي‌توان گفت نگاه سنتي به نيما، در واقع نوعي «زيبايي‌شناسيِ رمانتيک» بوده که اجازه نمي‌دهد او را به عنوان يک متفکرِ متأثر از جريان‌هاي جهاني ببينيم؟

بله، کاملاً درست است. اين‌جا تناقضي بزرگ وجود دارد؛ علي‌رغم اين‌که شعر نيما را متأثر از رمانتيسم و مارکسيسم دانسته‌اند، اين امر را به نظريه‌ي ادبي او تعميم نداده‌اند. از جهت نظريه‌پردازي، نيما را غالباً کسي دانسته‌اند که وامدار هيچ‌کس نيست. همانند شاعر رمانتيک، او خداي‌گونه‌اي است که همه‌ي نظريه‌ي ادبي خويش را از هيچ آفريده است و در اين باره دِيني به کسي ندارد. به قول اخوان ثالث، نيما مردي است مردستان که به‌تنهايي کاري بزرگ را به انجام رسانيده است. دليل چنين نگرش دوگانه‌اي به نيما و آثار او بر من معلوم نيست، اما آنچه مسلم است اين‌که تقريباً تمام پژوهشگران تاکنون چنين نظري داشته‌اند. به‌ندرت ديده‌ام که کسي درباره‌ي تأثيرپذيري نيما در زمان آفرينش نظريه‌ي ادبي خويش از جريان‌هاي فلسفي و ادبي آن زمان (رمانتيسم و مارکسيسم) سخني گفته باشد.

شايد تنها دکتر مسعود جعفري جزي است که در کتاب ارزشمند خود، «سير رمانتيسم در ايران»، چند صفحه‌اي را به اين موضوع اختصاص داده است. نيما خود در يادداشت‌هايش به‌صراحت به تأثيرپذيري خود از اين جريان‌ها اعتراف کرده و از مهم‌ترين الهام‌بخشان خود (هوگو و ...) نام برده است. عجيب اين‌که پژوهشگران ما به اين اعتراف نيما هيچ التفاتي نکرده‌اند.

 

 

نکته بسيار جالب تحليل شما اين است که نيما از رمانتيسمِ هوگو (که سنت‌ستيز است) عبور کرده و به مارکسيسم رسيده که در آن نوگرايي در گروِ توجه به سنت است. اين يعني نيما از «شکستنِ سنت» به «ارتقاي سنت» رسيد؛ اين تحولِ نگاه به سنت، چگونه در ساختار و نحو شعر او خودش را نشان مي‌دهد؟

بازتاب اين تحول در «نحو» نيما جلوه‌ي چنداني ندارد، اما در ساختار شعر نيما چرا. يکي از مسائلي که (حداقل به باور من) تاکنون آن‌گونه که بايد و شايد به آن پرداخته نشده، تحولي است که در فرم و ساختار شعر نيما (در طول سال‌هاي شاعري‌اش) شاهد آن هستيم. به‌راستي چگونه نيما از فرم «افسانه» که فرمي آميغي است، به فرم «ققنوس» مي‌رسد؟ دليل اين تغيير فرم چيست؟ آنچه مسلم است اين‌که با رويکردهاي فرماليستي نمي‌توان به اين پرسش پاسخ داد. من کوشيده‌ام تا با نگاهي ميان‌رشته‌اي (جامعه‌شناسي ادبيات) نشان دهم که چه ارتباطي ميان رمانتيسم نيما و فرم «افسانه» و مارکسيسم و فرم «ققنوس» وجود دارد. بيان چگونگي اين ارتباط در اين‌جا ممکن نيست، اما اگر علاقه‌مند باشيد، مي‌توانيد آن را به تفصيل در کتاب «من لنين شعر هستم» ببينيد و بخوانيد.

 

 

پژوهشگران پيشين به تأثير مارکسيسم بر درونمايه و محتوا اشاره کرده‌اند، اما شما ادعا مي‌کنيد کار شما در بررسي نظريه ادبي و تکنيک‌ها است. لطفاً براي ما باز کنيد که چگونه يک ايدئولوژي مي‌تواند از سطح محتوا عبور کند و به تکنيک‌هاي اجرايي (مانند هارموني يا طرز طبيعي مکالمه) نفوذ کند؟

مسئله‌ي توانستن نيست؛ اين يک امر بديهي در مطالعات ادبي، به‌ويژه با رويکردهاي ميان‌رشته‌اي (جامعه‌شناسي ادبيات) است. چنان‌که جامعه‌شناسان ادبي چون لوکاچ و گلدمن نشان داده‌اند، هر محتوا/جهان‌نگري، فرم و ساختار خاص خود را نيز به وجود مي‌آورد. کار بزرگ نيما، يا يکي از بزرگ‌ترين کارهاي نيما، اين بود که توانست فرم/ساختار مناسب براي محتوا/جهان‌نگري دوران خويش بيابد. برخلاف پيشينيان نيما (مثلاً تقي رفعت و جعفر خامنه‌اي) که فرم کارشان تقليدي از کار شاعران ترک عثماني بود، نيما توانست فرمي را بيافريند که اولاً بازتاب جهان‌نگري او و ثانياً اصيل و تا اندازه‌اي مبتکرانه بود.

 

 

شما معتقديد که ما در ايران، از روي مثبت‌انگاري، دوست نداريم به شاعراني که دوستشان داريم برچسب ايدئولوژيک بزنيم و آن‌ها را از واقعيت سياسي‌شان عاري مي‌کنيم. به نظر شما، اين پاک‌سازيِ ايدئولوژيک از ادبيات، چه آسيب‌هايي به فهم ما از ادبيات معاصر زده است؟

بزرگ‌ترين آسيبي که اين نوع نگرش به فهم ما از ادبيات معاصر زده است، فهم ناقص و گاه واژگونه‌ي تاريخ شعر معاصر است. به باور من، علي‌رغم وجود چندين کتاب مشهور درباره‌ي شعر معاصر (از صبا تا نيما، تاريخ تحليلي شعر نو، با چراغ و آينه و ...)، فهم ما از تاريخ شعر معاصر و تحولات آن، اگر نادرست نباشد، ناکافي است. اجازه بدهيد با مثالي اين مسئله را روشن‌تر سازم. ما تا امروز جدال رفعت و ملک‌الشعراء بهار را در چارچوب تقابل سنت و تجدد فهميده‌ايم. به باور همه‌ي کساني که پيش‌تر به کتاب‌هاي آنان اشاره کرده‌ايم، رفعت نماد نوگرايي و بهار سمبل سنت بوده و رويارويي آن‌ها نيز رويارويي سنت و تجدد بوده است. اما اگر اين جدال را از منظر ايدئولوژي آن‌ها ـ که هر دو سوسيال‌دموکرات بوده‌اند ـ بنگريم، داستان را از لوني ديگر خواهيم يافت. دليل رويارويي اين دو (و يا اصلي‌ترين دليل رويارويي آن‌ها) به ايدئولوژي آن‌ها بازمي‌گردد. در غرب و در روسيه، سوسيال‌دموکراسي دو جريان اصلي داشته است؛ جرياني که راه تأسيس جامعه‌ي تازه را از طريق انقلاب و کنش انقلابي جست‌وجو مي‌کرد و جرياني که خواهان تحول تدريجي بود. رفعت به جريان انقلابي و راديکال سوسيال‌دموکراسي و بهار به جريان ديگر (جرياني که مخالف رويکرد انقلابي بود) تعلق داشت. بازتاب اين مسئله را در ديدگاه ادبي آن‌ها مي‌بينيم. بهار از تحول تدريجي ادبيات مي‌گويد و رفعت خواهان انقلاب در ادبيات و ساختارهاي آن است. به باور من، اگر پژوهشگران ما به ايدئولوژي‌هاي معاصر به‌عنوان يکي از متغيرهاي اصلي تحولات ادبيات معاصر مي‌نگريستند، روايت ما از تاريخ ادبيات معاصرمان (مثلاً جدال رفعت و بهار) بسيار متفاوت از آن چيزي مي‌شد که امروزه داريم. (من شرح اين جدل و نقش ايدئولوژي‌هاي معاصر را در کتاب «درباره‌ي تجدد ادبي» به تفصيل توضيح داده‌ام.)

 

 

در نهايت، اگر بخواهيم از نگاه شما به عنوان کتاب به اين عنوان نگاه کنيم؛ اگر نيما «لنينِ شعر» است، آيا اين بدان معناست که او براي رسيدن به شعر نو، نياز به يک انقلابِ ساختاري در زبان داشت که از طريق ابزارهاي نظريِ مارکسيستي و رمانتيکِ بازسازي شده، ممکن گشت؟

حقيقت اين است که عنوان کتاب («من لنين شعر هستم») شاعرانه است. درست است که نيما در جايي خود را لنين شرق معرفي مي‌کند، اما واقعيت اين است که رويکرد نيما در ادبيات با رويکرد لنين در امر سياست تفاوت‌هاي بنيادين دارد. لنين يک سوسيال‌دموکرات انقلابي بود و به تحول انقلابي باور داشت، اما نيماي متمايل به مارکسيسم اصلاً طرفدار رويکرد انقلابي در شعر نيست. او از مرمت ادبيات مي‌گويد و خود را مرمت‌گر ادبيات مي‌داند. نيماي متأخر به‌هيچ‌وجه خواهان تحول انقلابي نيست؛ به همين دليل نبايد از عنوان کتاب چنين استنباط کرد که نيما در روش/رويکرد نيز چون لنين است. برخلاف لنين، او نه انقلابي، بلکه اصلاح‌گر است. به همين خاطر نيز از نوگراياني که خواهان تحول انقلابي‌اند فاصله مي‌گيرد. دليل مخالفت نيما با شاملو را نيز بايد در همين‌جا جست‌وجو کرد. اگر نيما از شاملويي که با سنت‌هاي گذشته‌ي ادبي سر ناسازگاري دارد و با آن دشمني مي‌کند فاصله مي‌گيرد، به اين دليل است که او اعتقادي به رويکردهاي انقلابي ندارد.