راوي اشيا؛ تاريخ مادي فجايع از نگاه جمادات


معماری داستان امروز |

 

يوسف قوجٌق 18

 

يکي از جسورانه‌ترين تلاش‌هاي روايت معاصر براي شالوده‌شکني از انسان‌محوري سنتي، واگذاري کرسي روايت به جمادات و اشياي صحنه است. در «معصوميت اشياء»، (اورهان پاموک/نويسنده ترکيه‌اي)، پاموک با استفاده از اشياء به ما نشان مي‌دهد که چگونه مي‌توان با استفاده از اشياء، داستان‌هايي را روايت کرد. او از اشياء به عنوان نماد استفاده کرده. اين شيوه تنها يک بازي فانتزي نيست؛ تمهيدي زيباشناختي است براي بازخواني تاريخ بي‌رحم انساني از منظري بي‌طرف، سرد، ديرپا و فاقد توجيهات اخلاقي و منافع شخصي.

يک شيء مادي، برخلاف انسان‌ها، نه ترسي از شکنجه دارد و نه انگيزه‌اي براي سانسور گناهان خويش. کت خوني مي‌تواند لرزش دست سربازي که به صف اعدامي‌ها شليک کرد را با جزئياتي عاري از تعارفات قهرمان‌پرورانه گزارش دهد؛ چرا که شيء، شاهدي ابدي است که از فراز نسل‌ها عبور مي‌کند، دست‌به‌دست مي‌شود و انحطاط صاحبانش را بي‌هيچ داوريِ پيشيني ثبت مي‌نمايد. در رمان برجسته «نام من سرخ» اثر اورهان پاموک، فصولي که از زبان يک سکه تقلبي يا رنگ سرخ روايت مي‌شوند، دقيقاً اين چندصدايي بنيادين را به اوج مي‌رسانند. معمايي جالب، عاشقانه‌اي جذاب و جلوه‌اي درخشان از قدرت هنر است که داستان آن در دوران جلال و جبروت و سرشار از دسيسه هاي مذهبي استانبول.

 

هشدار کارگاهي ضروري:

جان‌بخشي به اشيا نبايد به ادبيات کودکانه و لحن فانتزي‌هاي ساده‌لوحانه سقوط کند. اگر شيء انتخابي صرفاً همان احساسات لوس و رقيق انساني را بلغور کند، تکنيک فرو ريخته است. زبان راوي شيء بايد حامل «ماديت، جنس و کارکرد فيزيکي» خودش باشد؛ يک تيغ جراحي بايد برندگي، سرماي فلزي و بي‌اعتنايي سنگين خود را در بافت واژگان و نحو کلامش بازتاب دهد. ارزش روايت اشيا در اين است که بي‌رحمي، دوام و سکوت ماده را در برابر شکنندگي و زوال انسان به رخ بکشد.