بيست و ششمين دورهمي سراي فرهنگ و رسانه برگزار شد مردي با هنر و انديشه
تیتر اول |
فاطمه سراواني- بيستوششمين دورهمي فرهنگي سراي فرهنگ و رسانه در گرگان، به پاسداشت نود سال زندگي سرشار از هنر، انديشه و فرهنگ اختصاص يافت؛ آييني که در آن، شاگردان، همراهان و اعضاي خانواده پرويز رضايي از مردي سخن گفتند که ميراثش را نهفقط در آثار و نوشتههايش، بلکه در جان و انديشه نسلهايي که پرورش داده، به يادگار گذاشته است. بيستوششمين دورهمي فرهنگي سراي فرهنگ و رسانه، با همکاري ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان گلستان، روز دوشنبه 25 آبانماه 1405 در سالن نگاه تالار فخرالدين اسعد گرگاني، در گرگان برگزار شد؛ محفلي فرهنگي که اين بار به بزرگداشت پرويز رضايي، نقاش، مولف، مترجم و پيشکسوت عرصه فرهنگ و هنر اختصاص داشت. اين آيين، فرصتي براي پاسداشت سالها تلاش و فعاليت فرهنگي و هنري مردي بود که نامش با بخشي از تاريخ فرهنگي و ادبي گرگان پيوند خورده است؛ شخصيتي که در کنار فعاليتهاي هنري و ادبي، در عرصه آموزش نيز حضوري اثرگذار داشته و ردپاي انديشه و منش او همچنان در خاطرات شاگردان و همراهانش باقي است. آنچه اين مراسم را از يک بزرگداشت معمول فراتر ميبرد، تعدد روايتهايي بود که از زواياي گوناگون به شخصيت پرويز رضايي پرداختند؛ روايتهايي از استقلال فکري و فعاليتهاي مطبوعاتي، از کلاسهاي درس و پرورش استعدادها، از پيوند عاطفي معلم و شاگرد، از خاطرات خانوادگي و سرانجام از زبان خود او؛ مردي که در آستانه ي نودسالگي، همچنان با شوق از ادبيات، فلسفه، هنر و زندگي سخن ميگويد. در اين مراسم، عليرضا ابنقاسم، غلامعلي قاري، پرديس رضايي(دختر ايشان) و داماد خانواده به بيان ديدگاهها و خاطرات خود پرداختند و در ادامه، پرويز رضايي نيز با سخناني صميمي و تاملبرانگيز، از زندگي، انديشهها، تجربههاي ادبي و دلبستگيهاي شخصي خود گفت.
روايت آموزگاري که استقلال انديشه را ميآموخت
در نخستين بخش سخنرانيها، عليرضا ابنقاسم با بازخواني خاطراتي از همراهي با پرويز رضايي، به نقش او در شکلگيري و استمرار جريانهاي ادبي و فرهنگي گرگان پرداخت. او با اشاره به تتسيس گروه ادبي و هنري «باران» به همت پرويز رضايي و جمعي از دوستان و همراهان فرهنگي، از انتشار نشريه ادبي و فرهنگي باران ياد کرد؛ او يادآور شد که به دليل اختلافنظر با صاحبامتياز روزنامه «شمال ايران» انتشار آن متوقف شد، اما تجربه آن از منظر استقلال فرهنگي و هويت مطبوعاتي، اهميت ويژهاي داشت. به روايت ابنقاسم، صاحبامتياز روزنامه شمال ايران خواهان آن بود که جنگ ادبي باران بهعنوان بخشي از آن روزنامه منتشر شود، اما پرويز رضايي براي آن هويتي مستقل قائل بود و بر انتشار نشريهاي مستقل تاکيد داشت. اين نگاه، در شرايط آن روزگار، نشان از درک اهميت استقلال رسانهاي و ضرورت برخورداري فعاليتهاي ادبي از هويت و شان مستقل داشت. ابنقاسم همچنين به انتشار کتاب «فصل گرگان» توسط کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان در سال 1358 اشاره کرد و از فضاي فعاليتهاي ادبي آن دوره سخن گفت. او با يادآوري روزهايي که رضايي در تهران اقامت داشت و ارتباط آنان بيشتر از طريق نامه و تلفن برقرار ميشد، از حمايتها و تشويقهاي او براي ادامه فعاليتهاي ادبي ياد کرد. به گفته وي، رضايي براي اعضاي اين جريان فقط يک همراه نبود، بلکه نقش مربي و راهنما را بر عهده داشت؛ راهنمايي که بر اصالت محتوا و کيفيت توليد ادبي تاکيد ميکرد. يکي از مهمترين آموزههايي که ابنقاسم از او نقل کرد، ضرورت انتشار مطالب بکر و دستاول در نشريات بود. رضايي معتقد بود مجلهاي که ميخواهد اعتبار فرهنگي کسب کند، بايد محل عرضه انديشهها و مقالات تازه باشد، نه فقط بازنشر مطالبي که پيشتر در نشريات ديگر منتشر شدهاند. در ادامه، ابنقاسم خاطرهاي از تصميم خود و دوستش، آقاي تاجالديني، براي اختصاص صفحهاي از مجله به احمد شاملو روايت کرد. هنگامي که اين تصميم را با رضايي در ميان گذاشتند، او با استقبال فراوان، نوارهاي کاستي از سخنان شاملو درباره شعر را که به اوايل دهه 1340 تعلق داشت، در اختيارشان گذاشت.
اين رفتار، از نگاه ابنقاسم، جلوهاي از منش منصفانه و فرهنگمدار رضايي بود؛ انساني که در حمايت از يک کار ارزشمند، نام و جايگاه انجامدهنده آن را ملاک قرار نميداد، بلکه اصالت محتوا و حفظ ارزش فرهنگي اثر برايش اهميت داشت. اما بخش تاملبرانگيز سخنان ابن قاسم درباره رابطه خاص رضايي با دانشآموزانش بود؛ رابطهاي که به گفته وي، از چارچوب معمول معلم و شاگرد فراتر ميرفت و به رفاقت و دوستي عميقي تبديل ميشد. ابنقاسم اين ويژگي را از منظر تربيتي نيز قابل تامل دانست و بر ضرورت شناخت مسائل فردي دانشآموزان از سوي معلمان تاکيد کرد؛ امري که به باور او، در نظام آموزشي امروز کمتر مورد توجه قرار ميگيرد. نامههاي دانشآموزاني که بعدها شاعر يا صاحبمنصب شدند، از نگاه او، اسنادي زنده از اين پيوند انساني بودند؛ نامههايي که در آنها ميتوان ردپاي رابطهاي دوستانه و صميمي را بهروشني مشاهده کرد. ابنقاسم در پايان سخنانش، با آرزوي حضور بيشتر معلماني از جنس پرويز رضايي در جامعه، به نکتهاي عميق اشاره کرد و گفت: انسانهاي آگاه همواره در حال تکثير خويشاند؛ آنان انديشه، منش و آگاهي خود را در وجود ديگران امتداد ميدهند و از اين طريق، حضوري ماندگارتر از عمر خويش ميآفرينند.
معلمي که عشق به دانستن را در کلاس زنده ميکرد
سپس غلامعلي قاري با بياني آميخته به خاطره، شعر و عاطفه، به روايت سالهاي شاگردي خود در محضر پرويز رضايي پرداخت؛ روايتي که از سال 1345 خورشيدي و روزگار تحصيل در دبيرستان ابنسينا آغاز ميشد.
او سخنانش را با اين ابيات آغاز کرد:
بيروي تو خورشيد جهانسوز مباد
هم بيتو چراغ عالمافروز مباد
با وصف تو کس چو من خوشآموز مباد
روزي که تو را نبينم آن روز مباد
قاري با يادآوري فضاي دبيرستان ابنسينا در کوچه معروف به زيادلو، گفت که در آن سالها در رشته ادبي و در پايههاي دهم، يازدهم و دوازدهم تحصيل ميکردند و حسن سمناني مديريت دبيرستان را بر عهده داشت. او از نخستين مواجهه خود با پرويز رضايي تصويري زنده و روشن ارائه کرد؛ معلمي شمشاد قامت، خوشچهره و آراسته که با ورودش به کلاس، عشق به دانش در دل دانشآموزان جان ميگرفت. به گفته قاري، درسهايي همچون قافيه و انشا در برنامه آموزشي آنان قرار داشت، اما فلسفه و منطق از محورهاي اصلي کلاس بود. رضايي با تسلط بر مديريت کلاس، بدون تندي و برخوردهاي خشن، فضايي ايجاد ميکرد که دانشآموزان در آن، نه از سر اجبار، بلکه با علاقه به آموختن روي ميآوردند. او هر بار با چند برگه يادداشت وارد کلاس ميشد، از درس جلسه پيش پرسش ميکرد، درس تازه را ارائه ميداد و در کنار آن، کتابهايي را که همواره همراه داشت به دانشآموزان معرفي ميکرد؛ گاهي داستان و گاهي شعر. همين معرفي کتابها، دريچهاي تازه به جهان ادبيات فارسي و شعر براي شاگردان ميگشود. قاري همچنين از علاقه رضايي به هنر و معرفي هنرمندان بزرگ جهان ياد کرد و به نمونهاي از سخنان او درباره ميکلآنژ، نقاش، مجسمهساز و شاعر ايتاليايي، اشاره کرد؛ هنرمندي که با نگاهي ژرف به سنگ مينگريست و باور داشت موسي يا داوود بهصورت بالقوه در دل آن نهفته است و هنر مجسمهساز، آشکار کردن آن حقيقت پنهان است. قاري با بهرهگيري از همين تصوير هنري، شخصيت رضايي را توصيف کرد و گفت همانگونه که ميکلآنژ استعداد نهفته در سنگ را آشکار ميکرد، استاد رضايي نيز توانست استعداد بالقوه چهار نفر از دانشآموزان آن کلاس را به فعليت برساند. اما خاطرهاي که بيش از همه عمق دلبستگي شاگردان به اين معلم را آشکار ميکرد، به زماني باز ميگشت که رضايي ديگر در کلاس فلسفه و منطق حضور نداشت. قاري روايت کرد که دانشآموزان ممتاز کلاس، در اعتراض به اين اتفاق، تصميم گرفتند از حضور در کلاس خودداري کنند. اين اعتصاب دانشآموزي مدتي ادامه يافت و آنان بهجاي رفتن به کلاس، در خيابان پهلوي سابق و قهوهخانهاي معروف به «هتل چهار» جمع ميشدند و گاه نيز به سينما ميرفتند. ماجرا به آموزشوپرورش گرگان کشيده شد. در آن زمان، يحييخان قرهداغي سرپرستي آموزشوپرورش را بر عهده داشت و تلاشهايي براي بازگرداندن دانشآموزان به کلاس صورت گرفت. در اين ميان، مديريت دبيرستان نيز تغيير کرده بود؛ قنبر صيفي که بعدها شهردار شد، مسئوليت مديريت را بر عهده گرفته بود، اما نتوانسته بود دانشآموزان را به بازگشت به کلاس ترغيب کند. سرانجام مدير جديد وارد کلاس شد و با درک انگيزه دانشآموزان، به جاي برخورد انضباطي، با آنان به گفتوگو پرداخت. قاري با يادآوري آن لحظه گفت مدير جديد، که به گفته او مردي دانا بود و اکنون در بستر بيماري به سر ميبرد، هنگامي که وارد کلاس شد، با واکنشهاي متفاوت دانشآموزان روبهرو شد؛ نيمي از آنان از جا برخاستند و نيمي ديگر همچنان نشسته ماندند. اين روايت، شايد روشنترين گواه بر جايگاه رضايي در ذهن شاگردانش بود؛ معلمي که غيبتش از کلاس، براي دانشآموزان تنها جابهجايي يک دبير نبود، بلکه فقدان شخصيتي بود که با شيوه تدريس، منش انساني و پيوند عاطفي خود، به بخشي از هويت آموزشي آنان تبديل شده بود. قاري در پايان، با تاکيد بر اينکه خاطرات آن روزها همچنان در ذهن و دل شاگردان زنده است، از ماندگاري ياد آن معلم بزرگ سخن گفت. در ادامه اين آيين، پرديس رضايي، دختر پرويز رضايي، نيز به بيان مطالب و خاطراتي درباره پدر پرداخت. حضور او در اين محفل، فرصتي بود تا در کنار روايت شاگردان و همراهان فرهنگي، به جايگاه خانوادگي و انساني اين چهره پيشکسوت نيز توجه شود. همچنين داماد خانواده رضايي در اين مراسم سخنراني کرد و مطالبي درباره شخصيت و ويژگيهاي پرويز رضايي بيان داشت. اين بخش از برنامه، در کنار روايتهاي مربوط به کارنامه فرهنگي و سالهاي تدريس، وجه ديگري از زندگي او را پيش چشم حاضران قرار داد؛ وجهي که از نگاه نزديکان و خانواده شکل ميگرفت و نشان ميداد شخصيت يک انسان را نميتوان تنها در محيط حرفهاي و اجتماعي او جستوجو کرد. زندگي خانوادگي، روابط انساني و خاطرات نزديکان نيز بخش جداييناپذير ميراث شخصيتي او هستند. پس از روايت شاگردان و اعضاي خانواده، نوبت به سخنان خود پرويز رضايي رسيد؛ سخناني که از تاثيرگذارترين بخشهاي اين آيين بود. او که 89 سال از عمر خود را پشت سر گذاشته و به آستانه نودسالگي رسيده است، با بياني صميمي و آميخته به تاملات ادبي و فلسفي، از فراز و فرودهاي زندگي، خاطرات خانوادگي، مسير ترجمه و دلبستگي عميق خود به ايران و گرگان سخن گفت؛ سخناني که در آنها ميشد همزمان صداي تجربه، شوق دانستن و شور ادامه دادن را شنيد.
خداوند جان و خرد
رضايي سخنانش را با نام خداوند جان و خرد و اشاره به حکمت فردوسي آغاز کرد و از حضور هنرمندان و عزيزاني که در اين مراسم شرکت کرده بودند، صميمانه قدرداني کرد. او با اشاره به اينکه 89 سال از عمرش سپري شده است، تاکيد کرد که همچنان با تمام توان و با عشق به ياد عزيزانش، مسير زندگي را ادامه ميدهد. نخستين بخش از سخنان او به ياد پدر و مادر اختصاص داشت؛ دو چهرهاي که در شکلگيري شخصيت و جهان عاطفياش جايگاهي ماندگار دارند. از مادر بهعنوان زيباترين خاطره وجودش ياد کرد و در توصيف پدر، به آزادگي و منش او اشاره داشت؛ مردي که همواره اين بيت حافظ را زمزمه ميکرد:
«غلام همت آنم که زير چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است»
اين يادکرد، دريچهاي به جهان ارزشي رضايي ميگشود؛ جهاني که در آن آزادگي، استقلال راي و رهايي از تعلقات، نه فقط مفاهيمي ادبي، بلکه اصولي براي زيستن بودند.
محمود درويش و مارسل خليفه
او در ادامه، به بخشي از فعاليتهاي ترجمه خود پرداخت و از ترجمه اثري مرتبط با مارسل خليفه، خواننده و آهنگساز برجسته لبناني، سخن گفت؛ هنرمندي که آثار شاعراني چون محمود درويش و عزالدين مناصره را اجرا ميکند.
اما بخش ديگري از سخنان او، به مناسبت بزرگداشت مقام مادر و زن، رنگ و بويي عميقا عاطفي داشت. رضايي از شعر «أمي» به معناي «مادر من» اثر محمود درويش سخن گفت؛ شعري که ابتدا به زبان عربي سروده شده و سپس به زبان فرانسه ترجمه شده بود. او با بهرهگيري از آشنايي خود با زبان فرانسه، اين اثر را به فارسي برگردانده و آن را به ياد مادر خويش و همه زنان سرزمينش تقديم کرده بود. رضايي با اشاره به نخستين انتشار اين ترجمه در مجله «چيستا»، به مديريت پرويز شهرياري، از خاطرهاي ارزشمند ياد کرد، ترجمه او بدون دستبردن در متن، عينا در اين نشريه منتشر شده بود. اين اتفاق براي او اعتمادبهنفسي تازه به همراه آورد و انگيزهاي شد تا با جديت بيشتري مسير ترجمه آثار ادبي را دنبال کند؛ مسيري که حاصل آن، تا امروز بيش از 21 اثر بوده است. او با همان شور و اشتياق سالهاي جواني تاکيد کرد که اگر فرصت و عمر باقي باشد، اين راه را ادامه خواهد داد. رضايي سپس بخشهايي از ترجمه فارسي شعر محمود درويش را براي حاضران خواند؛ شعري سرشار از دلتنگي، خاطره کودکي، اشتياق بازگشت و پيوند ناگسستني انسان با مادر و خانه:
«مادر من! من غم غربت دارم. مادرم نامهها و قهوهام را آماده کرده است. با ياد و خاطره کودکيام، من خود بزرگ ميشوم و زندگي را به دوش ميکشم. اي مادر، اگر روزي نزد تو بازگردم، با اشکهاي تو مرا در آغوش بگير؛ مرا با سبزي تبرکيافته دستانت بپوشان و رشتههاي وجودم را در تار و پود لباسهايت بفشار تا در کلبهات آرام بگيرم... من پير شدهام، اما ميخواهم با ستارههاي کودکيام بازگردم تا راه بازگشت را با پرندگان پيدا کنم.» خواندن اين شعر در مراسمي که به پاسداشت شخصيت و کارنامه فرهنگي او اختصاص داشت، معنايي فراتر از بازخواني يک اثر ادبي پيدا ميکرد؛ گويي رضايي با انتخاب اين شعر، بخشي از عميقترين عواطف و خاطرات شخصي خود را با حاضران قسمت ميکرد. در کلام او، مادر تنها يک خاطره خانوادگي نبود، بلکه ريشهاي بود که انسان، حتي پس از گذشت نزديک به يک قرن، همچنان ميل بازگشت به آن را در وجود خود احساس ميکند.
جبر و اختيار
بخش پاياني سخنان رضايي به يکي از مسائل بنيادين فلسفه، يعني جبر و اختيار، اختصاص داشت. او با اشاره به انديشه رنه دکارت، فيلسوف فرانسوي، و گزاره مشهور «من ميانديشم، پس هستم»، از جايگاه انديشه در تعريف وجود انسان سخن گفت و سپس به ديدگاه لايبنيتس، فيلسوف و رياضيدان آلماني، اشاره کرد و اين مفهوم را با احساس اختيار پيوند داد.
رضايي در تبيين اين مسئله، ميان بخشهاي جبري زندگي و عرصه انتخاب و اراده انساني تمايز قائل شد. به اعتقاد او، تولد و شرايط آغازين زندگي از جمله اموري هستند که انسان در انتخاب آنها نقشي ندارد، اما پس از ورود به جهان، امکان تصميمگيري و انتخاب در برابر او قرار ميگيرد. او با بازگويي تجربههاي شخصي خود، اين انديشه را از قلمرو نظري فلسفه به متن زندگي آورد. تغيير مسير تحصيلي از علوم طبيعي به ادبيات، تصميم به ازدواج با وجود مخالفت اطرافيان و انتخاب مسيرهاي متفاوت در زندگي، نمونههايي بودند که رضايي از آنها بهعنوان تصميمهاي مبتني بر اختيار ياد کرد. او تاکيد کرد که بخش مهمي از موفقيتهاي زندگياش حاصل همين قدرت انتخاب و اراده فردي بوده است؛ هرچند در کنار آن، نقش دوستان خوب را نيز بسيار تعيينکننده دانست و گفت دوستان ارزشمند، دريچههاي تازهاي به روي روح انسان ميگشايند و افقهاي جديدي از شناخت و تجربه را پيش روي او قرار ميدهند. رضايي در واپسين بخش سخنانش، از عشق به ايران و گرگان گفت؛ عشقي که در تمام سالهاي زندگي و سفرهاي متعددش همچنان پابرجا مانده است. او با اشاره به سفر به دهها کشور، تاکيد کرد که هيچجا را به اندازه ايران و بهويژه گرگان دوست نداشته است. او همچنين از احساس غربتي سخن گفت که گاه به سراغش ميآيد؛ احساسي نزديک به همان دلتنگي و اشتياق بازگشت که در شعر محمود درويش حضور دارد و با موسيقي مارسل خليفه در جان و دلش طنينانداز ميشود. رضايي در پايان، از ديدار با حاضران ابراز خرسندي کرد و گفت که اين مراسم انرژي بينظيري به او بخشيده است. او براي همه آرزوي شادي و تندرستي کرد. سخنان رضايي در آستانه نودسالگي، تصويري روشن از انساني ارائه ميکرد که گذر زمان، نه از شوق آموختن او کاسته و نه از ميلش به تجربه و انتخاب. مردي که همچنان با ادبيات زندگي ميکند، شعر را از زبانهاي ديگر به فارسي ميسپارد تا ميان فرهنگها پلي بزند، از فلسفه براي فهم بهتر زندگي بهره ميگيرد و در نهايت، ريشههاي عاطفي خود را در عشق به مادر، خانواده، دوستان، ايران و گرگان جستوجو ميکند. بيستوششمين دورهمي فرهنگي سراي فرهنگ و رسانه در گرگان، بيش از آنکه مراسمي براي يادکرد از يک پيشکسوت باشد، فرصتي براي بازانديشي در معناي اثرگذاري فرهنگي و تربيتي بود. روايتهاي مطرحشده در اين نشست نشان داد که شخصيت پرويز رضايي را نميتوان تنها با عناويني چون نقاش، مولف، مترجم يا معلم معرفي کرد. او در کنار فعاليتهاي هنري و ادبي، در پرورش نسلي از علاقهمندان فرهنگ و ادبيات نيز نقش داشته است؛ نسلي که هنوز پس از گذشت دههها، از آموزههاي او سخن ميگويد و خاطراتش را با احترام بازگو ميکند. از استقلالخواهي در انتشار نشريه باران و تاکيد بر اصالت مطالب و انديشههاي تازه، تا معرفي جهان ادبيات و هنر به دانشآموزان، از حمايت بيدريغ از فعاليتهاي فرهنگي ديگران تا ايجاد رابطهاي فراتر از مناسبات معمول معلم و شاگرد، مجموعهاي از ويژگيها در اين مراسم بازخواني شد که تصويري چندوجهي از يک شخصيت فرهنگي را ترسيم ميکرد. در کنار اين روايتها، سخنان خود رضايي نيز نشان داد که چگونه يک عمر زيستن با کتاب، شعر، هنر و انديشه ميتواند در شخصيت انسان رسوب کند و او را حتي در آستانه نودسالگي، همچنان مشتاق کشف و آموختن نگه دارد. شايد مهمترين پيام اين بزرگداشت را بتوان در همان تعبير عليرضا ابنقاسم جستوجو کرد که انسانهاي آگاه، خود را تکثير ميکنند. اين تکثير، نه با تکرار نام و خاطره، بلکه با انتقال انديشه، پرورش استعداد، اعتماد به ديگران و آموختن شيوه درست ديدن و انديشيدن تحقق مييابد. معلمي که شاگردش را به کتاب، هنر، تفکر مستقل و جستوجوي حقيقت علاقهمند ميکند، در واقع بخشي از وجود خود را در آينده آن شاگرد به وديعه ميگذارد. از همين روست که نام برخي معلمان، با گذشت سالها نهتنها فراموش نميشود، بلکه در روايت نسلهاي بعد حضوري تازه مييابد. آنان در کلاس درس متوقف نميمانند؛ در نوشتهها، انتخابها، رفتارها و مسير زندگي شاگردانشان ادامه پيدا ميکنند. بزرگداشت پرويز رضايي در گرگان، يادآور همين حقيقت بود؛ اينکه ميراث حقيقي يک چهره فرهنگي، تنها آنچه از خود به جا ميگذارد نيست، بلکه آن چيزي است که در جان ديگران ميسازد. پرويز رضايي در آستانه نودسالگي، نه فقط خاطرهاي از گذشته، بلکه صدايي زنده از تداوم فرهنگ و انديشه است؛ انساني که هنوز ميآموزد، ميآفريند، ترجمه ميکند، انتخاب ميکند و دوست ميدارد.