بررسي بحرانهاي جهاني، تغييرات اقليمي، کمبود آب در گنبدکاووس علم و صلح پايدار
تیتر اول |
مهران موذني- نشست «از دانايي تا همزيستي: نقش علم در تحقق صلح پايدار» سه شنبه گذشته در گنبدکاووس برگزار شد. در اين نشست، دکتر نوروز نيمروزي عضو هيات علمي دانشگاه با بررسي نسبت علم، صلح و اخلاق، به موانع همکاريهاي علمي و بينالمللي و ضرورت بهرهگيري از دانش در مديريت بحرانهاي جهاني پرداخت. تغييرات اقليمي، کمبود منابع آب، نابرابري علمي و ديجيتال، گسست ميان دانشگاهها و دستگاههاي اجرايي و مخاطرات فناوريهاي نوين، از مهمترين محورهاي اين سخنراني بود.
سه بحران جهاني
نيمروزي درباره بحرانهاي فعلي جهان عنوان کرد: سه بحران مهم جهان معاصر را ميتوان تغيير اقليم، سلاحهاي هستهاي و مسئله چين و آمريکا دانست. اين سه موضوع از جمله مسائلي هستند که حلوفصل آنها به همکاريهاي بينالمللي و تعامل ميان دولتها نياز دارد. علم ميتواند بستري براي اشتراکگذاري تجربهها، دادهها و يافتههاي پژوهشي فراهم کند و زمينه همکاري ميان کشورها را گسترش دهد. تغييرات اقليمي و پيامدهاي آن، از جمله گرمايش جهاني، افزايش ريزگردها، ذوب يخچالهاي طبيعي و انتشار گازهاي گلخانهاي، نشان ميدهد که بحرانهاي زيستمحيطي مرزهاي جغرافيايي را به رسميت نميشناسند. نميتوان اين مسائل را فقط در محدوده يک کشور مديريت کرد؛ از همين رو، همکاري علمي و تبادل اطلاعات ميان کشورها ضرورتي انکارناپذير است. يکي از نمونههاي روشن اين ضرورت، مسئله منابع آب است. مديريت آب در سطح بينکشوري و حتي در داخل کشور، نيازمند شناخت دقيق پيوندهاي زيستمحيطي و همکاري ميان طرفهاي درگير است. سدسازي ترکيه و تأثير آن بر افزايش ريزگردها در عراق و بخشهايي از غرب ايران، مشکلات منابع آب در استانهاي مرکزي و جنوبي کشور و موضوع حقابه ايران از افغانستان در حوضه هيرمند، همگي نشان ميدهند که مسائل آبي را نميتوان بدون توجه به روابط منطقهاي و بينالمللي بررسي کرد. در موضوع آب، سه مرحله براي مديريت علمي و موثر ضروري است: نخست، پايش مشترک علمي و گردآوري دادههاي قابل اتکا، دوم، تحليل سناريوهاي احتمالي بر اساس دادهها و ايجاد آمادگي براي مواجهه با شرايط ميانمدت و بلندمدت و سوم، فراهمکردن زمينه گفتوگوي شفاف ميان ذينفعان و توافق بر سر يک برنامه اقدام جمعي. مسائل اقليمي و زيستمحيطي ماهيتي بلندمدت دارند و نميتوان مديريت آنها را به زماني موکول کرد که بحران به مرحله وقوع رسيده باشد. پيشبيني و آمادگي بايد پيش از بروز بحران شکل بگيرد. وقتي نشانههاي يک بحران آشکار شده است، ممکن است فرصت لازم براي تصميمگيري مؤثر از دست رفته باشد.
نابرابري قدرت و موانع همکاري جهاني
وي در ادامه افزود: يکي از موانع مهم همکاريهاي بينالمللي، نابرابري در وزن و قدرت سياسي کشورهاست. همه کشورها از موقعيت يکساني براي تاثيرگذاري بر تصميمهاي جهاني برخوردار نيستند. کشورهايي که سهم بيشتري در ايجاد بحرانهاي جهاني دارند، بايد مسئوليت و تعهد بيشتري نيز بپذيرند. براي مثال، آمريکا و چين از بزرگترين توليدکنندگان گازهاي گلخانهاي در جهان هستند و بايد در کاهش انتشار آلايندهها و سرمايهگذاري براي مقابله با تغييرات اقليمي نقش و مسئوليت بيشتري بر عهده بگيرند. همکاري جهاني زماني ميتواند به نتيجه برسد که مسئوليتها متناسب با ميزان تأثيرگذاري و توانايي کشورها تعريف شود؛ در غير اين صورت، نابرابري قدرت مانع دستيابي به توافقهاي مؤثر خواهد شد.
فناوري؛ از خدمت به انسان تا ابزار تخريب
نيمروزي در مبحث بعدي، نقش فناوري بر زندگي انسان را زير ذرهبين برد و گفت: فناوري و دانش علمي ميتوانند هم در خدمت صلح و پيشرفت باشند و هم به ابزاري براي تخريب و نابودي تبديل شوند. فناوري هستهاي نمونه روشني از اين دوگانگي است.
برنامه استفاده صلحآميز ايران از فناوري هستهاي طي نزديک به دو دهه گذشته، يکي از نمونههاي اين بحث است. براي درک بهتر اين موضوع ميتوان به ماجراي آلبرت انيشتين و نگراني او از دستيابي آلمان نازي به بمب اتم اشاره کرد. انيشتين با توجه به احتمال ساخت چنين سلاحي در آلمان نازي، نسبت به خطر آن هشدار داده بود؛ با اين حال، در نهايت آمريکا در سال 1945 بمب اتمي را در هيروشيما و ناکازاکي به کار گرفت. اين نمونه تاريخي نشان ميدهد که علم و فناوري بهخوديخود ماهيتي ثابت و يکسويه ندارند. دانشي که ميتواند در خدمت پيشرفت و رفاه انسان قرار گيرد، در صورت قرارگرفتن در مسير اراده سياسي مخرب، به ابزاري براي نابودي و کشتار تبديل ميشود. بنابراين، مسئله فقط دستيابي به دانش نيست؛ چگونگي استفاده از آن و مسئوليت کساني که قدرت بهکارگيري آن را دارند نيز اهميت اساسي دارد. برتري علمي برخي کشورها ممکن است به ابزاري براي وابستهسازي ديگر کشورها تبديل شود. اين نابرابري تنها به برخورداري از تجهيزات و امکانات آزمايشگاهي محدود نيست، بلکه دسترسي به دادهها، اطلاعات، منابع دانش و فناوريهاي نرمافزاري را نيز دربرميگيرد. شکاف ديجيتال ميتواند فرصت بهرهمندي از دانش را از جوامع مختلف سلب کند. وقتي کشورها از دسترسي برابر به منابع اطلاعاتي و فناوري برخوردار نباشند، امکان استفاده مؤثر از علم براي حفاظت از محيطزيست و دستيابي به توسعه پايدار نيز محدود خواهد شد. عدالت علمي و فراهمکردن امکان دسترسي گستردهتر به منابع دانش، از پيششرطهاي مهم همکاري جهاني و کاهش نابرابريهاست.
گسست دانشگاه و دستگاههاي اجرايي
نيمروزي درباره حلقه مفقوده بين جامعه دانشگاهي و دستگاههايي اجرايي افزود: يکي از مشکلات اساسي در مسير استفاده از دستاوردهاي علمي، فاصله ميان دانشگاهها و دستگاههاي اجرايي و سياستگذار است. در بسياري از شهرها، از جمله گرگان، تهران و مشهد، ارتباط ميان مراکز دانشگاهي و نهادهاي اجرايي آنچنان که بايد برقرار نيست و هر يک از اين مجموعهها بهصورت جداگانه فعاليت ميکنند. در چنين شرايطي، تصميمگيران ممکن است بدون توجه کافي به دادههاي علمي و يافتههاي پژوهشي، تصميمهايي اتخاذ کنند که پيامدهاي منفي آنها پس از اجرا آشکار ميشود. دانشگاهها و مراکز علمي ميتوانند با ارائه دادههاي دقيق و تحليلهاي کارشناسي، به سياستگذاران در شناخت مسائل و انتخاب راهحلهاي مناسب کمک کنند؛ اما وقتي ارتباط مؤثري ميان اين دو حوزه وجود نداشته باشد، دانش در فرآيند تصميمگيري جايگاه شايسته خود را پيدا نميکند. مشکل ديگر، سياسيشدن دانش است. گاهي علم به ابزاري براي توجيه قدرت سياسي تبديل ميشود و دانشمندان نيز تحت تاثير انگيزهها، حمايتها و ملاحظات سياسي قرار ميگيرند. نمونه تاريخي آن را ميتوان در عملکرد پزشکان و متخصصان آلمان نازي مشاهده کرد؛ افرادي که تصور ميکردند در حال انجام وظايف حرفهاي خود هستند، اما فعاليتهايشان در عمل در خدمت سياستهاي حزب نازي قرار گرفته بود. اين تجربه تاريخي هشداري درباره ضرورت استقلال علمي و پايبندي به اخلاق حرفهاي است. بايد در نظر داشت که دانشگاهها و وزارت علوم نبايد صرفا بر تعداد مقالات و جايگاه علمي در رتبهبنديهاي بينالمللي تمرکز کنند. پژوهش زماني ارزش اجتماعي و عملي پيدا ميکند که بتواند در شناخت ريشه بحرانها و حل مسائل واقعي جامعه نقش داشته باشد. هدف پژوهش نبايد صرفاً فعاليت آکادميک و افزايش توليدات علمي باشد؛ دانش بايد در خدمت سياستگذاري، تصميمگيري و بهبود زندگي مردم قرار گيرد.
براي تحقق اين هدف، عدالت علمي، همکاري بينالمللي و ارتباط ميان مراکز علمي و دستگاههاي اجرايي اهميت ويژهاي دارند. دادههاي علمي بايد وارد فرآيند تصميمگيري شوند و سياستگذاران نيز بايد پيش از اجراي برنامهها، از ظرفيت پژوهشهاي دانشگاهي استفاده کنند. سيل آققلا نمونهاي از بيتوجهي به اين ضرورت بود. در زمان وقوع اين حادثه، دادهها و پژوهشهايي درباره وضعيت منطقه و مخاطرات احتمالي وجود داشت، اما آنگونه که بايد مورد توجه قرار نگرفت. دستگاههاي سياستگذار بايد با درنظرگرفتن ويژگيهاي جغرافيايي، اقليمي و اجتماعي هر منطقه و استان، سناريوهاي مختلف را پيشبيني کنند و براي مواجهه با حوادث احتمالي آمادگي داشته باشند. يک بحران چندروزه ميتواند حاصل سالها تلاش و زحمت را از بين ببرد. بنابراين، استفاده از دانش و دادههاي علمي در تصميمگيريهاي اجرايي نبايد به زمان وقوع حادثه محدود شود. شناخت مخاطرات، پيشبيني شرايط و طراحي برنامههاي پيشگيرانه بايد بخشي از فرآيند دائمي مديريت باشد.
پيوند ارگانيک نهادها
وي ادامه داد: براي توضيح ضرورت ارتباط ميان نهادهاي علمي و اجرايي، ميتوان از تمايز ميان پيوند ارگانيک و مکانيکي استفاده کرد. در يک پيوند ارگانيک، اجزا مانند اندامهاي بدن با يکديگر ارتباط دارند و آسيبديدن يک عضو ميتواند بر عملکرد ديگر اعضا نيز تأثير بگذارد؛ اما در پيوند مکانيکي، اجزا بيشتر به قطعات يک ماشين شباهت دارند که هر يک وظيفهاي جداگانه بر عهده دارند. نهادهاي علمي و اجرايي بايد بهجاي فعاليت جزيرهاي و مکانيکي، به نوعي ارتباط ارگانيک دست پيدا کنند؛ زيرا مسائل اجتماعي و زيستمحيطي به يکديگر پيوستهاند و نميتوان آنها را با تصميمهاي جداگانه و بدون توجه به پيامدهاي متقابل مديريت کرد. بخشي از اين گسست را بايد در فرهنگ تاريخي استبدادي جستوجو کرد. ضربالمثل «هر کس در خانه خودش پادشاه است» بهخوبي بخشي از اين نگرش را نشان ميدهد؛ نگرشي که در آن مديران و مسئولان ممکن است خود را صاحب اختيار مطلق مجموعه تحت مديريتشان بدانند و تمايلي به تعامل و هماهنگي با ديگر نهادها نداشته باشند. براي حل مسائل پيچيده، لازم است اين نگاه تغيير کند. نهادها بايد خود را بخشي از يک مجموعه بزرگتر بدانند که عملکرد هر بخش بر بخشهاي ديگر اثر ميگذارد. هيچ سازماني نميتواند بدون توجه به تاثير تصميمهاي خود بر ساير بخشها، بهتنهايي به حل مسائل اجتماعي و زيستمحيطي دست پيدا کند.
ظرفيت فعاليتهاي مردمي در حفاظت از محيط زيست
نيمروزي درباره نقش نهادهاي داوطلبانه در حفاظت از محيط زيست خاطرنشان کرد: انجمنهاي داوطلبانه، سازمانهاي مردمنهاد، گروههاي اجتماعي و محيطبانان، ظرفيت ارزشمندي براي حفاظت از محيطزيست هستند. افراد بسياري با احساس مسئوليت و شرافت انساني از جنگلها و منابع طبيعي مراقبت ميکنند و براي حفظ محيطزيست تلاش دارند.
اين فعاليتهاي داوطلبانه زماني ميتوانند اثربخشي پايدار داشته باشند که با نهادهاي علمي و اجرايي ارتباط برقرار کنند. در غير اين صورت، ممکن است تلاشهاي ارزشمند مردمي به نتايجي مقطعي و محدود منجر شود. دادههاي علمي و پژوهشهاي دانشگاهي ميتوانند به ابزاري براي حفاظت از محيطزيست، ايجاد ثروت و دستيابي به توسعه پايدار تبديل شوند؛ اما تحقق اين ظرفيت مستلزم آن است که يافتههاي علمي در فرآيند تصميمگيري و اجرا مورد استفاده قرار گيرند. تعامل ميان دانشگاهها و دستگاههاي اجرايي بايد ابتدا در داخل کشور و در سطح افراد و سازمانها شکل بگيرد. تا زماني که اين پيوند برقرار نشده باشد، نميتوان انتظار داشت همکاري مؤثري با کشورهاي همسايه براي مديريت مسائلي مانند منابع آب و ريزگردها شکل بگيرد. همکاري منطقهاي به زيرساختي از اعتماد، تعامل و مسئوليتپذيري نياز دارد که بايد از داخل جامعه آغاز شود.
سياسيشدن عرصههاي اجتماعي
نيمروزي در ادامه با انتقاد از شرايط فعلي جهان افزود: يورگن هابرماس در نظريه «استعمار زيستجهان» به مسئله نفوذ نظام يا سيستم بر عرصههاي مختلف زندگي اجتماعي ميپردازد. در اين نظريه، نظام سياسي و اداري ميکوشد زيستجهان را تحت سلطه خود قرار دهد و ظرفيتهاي طبيعي، اجتماعي و اخلاقي جامعه را در خدمت اهداف و سازوکارهاي خويش به کار گيرد. زماني که نظام سياسي تلاش ميکند همه عرصهها، از محيطزيست و علم گرفته تا ارزشهاي اخلاقي و روابط اجتماعي، را در خدمت اهداف خود قرار دهد، زمينه سياسيشدن تمام ابعاد زندگي فراهم ميشود. اين وضعيت يکي از آفتهاي مهم جامعه است؛ زيرا نبايد اجازه داد همه ظرفيتهاي اجتماعي و انساني در چارچوب اهداف و ملاحظات سياسي تعريف شوند. با وجود اين موانع، روزنههاي اميد همچنان وجود دارند. کنشگران دغدغهمند اجتماعي، فعاليتهاي داوطلبانه و گروههايي که از درون جامعه براي بهبود وضعيت محيطزيست و زندگي جمعي تلاش ميکنند، ميتوانند روحيه همکاري و مسئوليتپذيري را گسترش دهند. در اين زمينه، زندهياد دکتر بلسکي و مجموعه اجتماعي شکلگرفته بر مبناي انديشههاي او، نمونهاي از ظرفيتهاي موجود در جامعه هستند. چنين تجربههايي نشان ميدهند که هنوز امکان گسترش مشارکت و همکاري وجود دارد. لازم است اين صداها و تلاشها تقويت شوند و از محدوده گروههاي کوچک فراتر بروند.
علم بدون صلح و صلح بدون علم ممکن نيست
وي در ادامه درباره رابطه دوطرفه بين علم و صلح گفت: علم بدون صلح امکان رشد و شکوفايي ندارد و صلح پايدار نيز بدون بهرهگيري از دانش و دادههاي علمي محقق نميشود. حفاظت از محيطزيست و دستيابي به توسعه پايدار نيز به همين پيوند وابسته است. يوهان گالتونگ، از چهرههاي اصلي مطالعات صلح، در زمينه ريشههاي صلح، پايدارسازي صلح و نسبت صلح با رشتههاي مختلف علمي آثار متعددي منتشر کرده و بيش از 1500 مقاله در کارنامه علمي او ثبت شده است. انديشههاي او نشان ميدهد که صلح را نميتوان صرفاً به معناي توقف جنگ يا نبود درگيري در نظر گرفت؛ صلح بايد بهعنوان وضعيتي مبتني بر همکاري، مشارکت، عدالت و مسئوليت اجتماعي فهم شود. اخلاق حرفهاي دانشمندان و مسئوليت اخلاقي سياستمداران و مديران اجرايي در اين ميان اهميت اساسي دارد. دانش زماني ميتواند به نيرويي براي صلح تبديل شود که در کنار عدالت، اخلاق، مسئوليتپذيري و احترام به حقوق انسانها قرار گيرد. علم بهتنهايي تضمينکننده صلح نيست؛ همانطور که نبود جنگ نيز بهتنهايي به معناي تحقق صلح پايدار نخواهد بود.
هوش مصنوعي؛ آزموني تازه براي مسئوليتپذيري جوامع
وي با زير ذرهبين بردن هوش مصنوعي به عنوان چالشي جديد گفت: هوش مصنوعي يکي از مهمترين آزمونهاي پيشروي جوامع معاصر، از جمله ايران، است. سرعت گسترش اين فناوري بهگونهاي است که فرصت سياستگذاري پيشگيرانه اهميت فراواني پيدا کرده است. طراحي و آموزش الگوريتمها بايد بر مبناي ملاحظات اخلاقي انجام شود. مسئوليتپذيري در انتخاب دادهها، طراحي الگوريتمها و تعيين نحوه استفاده از فناوريهاي هوشمند بايد از همان مراحل اوليه مورد توجه قرار گيرد. تجربه کشورهاي اروپايي در زمينه مهندسي ژنتيک طي چند دهه گذشته ميتواند در اين زمينه قابل توجه باشد. جوامع بايد پيش از آنکه يک فناوري بهطور گسترده وارد زندگي اجتماعي شود، درباره پيامدهاي آن بينديشند و چارچوبهاي اخلاقي و حقوقي لازم را تدوين کنند. سرعت رشد هوش مصنوعي بهمراتب بيشتر از روند تغييرات اقليمي و حتي تحولات فناوري هستهاي است. همين مسئله چالش مهمي براي مراکز علمي و دستگاههاي اجرايي به وجود ميآورد. نهادهاي مسئول بايد از هماکنون براي مديريت پيامدهاي اين فناوري آماده شوند و اجازه ندهند سرعت تحولات تکنولوژيک، فرصت انديشيدن و تصميمگيري مسئولانه را از جامعه بگيرد.
اصلاحات اجتماعي و نقش وجدان آگاه
نيمروزي ادامه داد: اصلاحات اجتماعي نبايد صرفا به تصميمها و اراده نهادهاي رسمي وابسته باشد. وجدان آگاه و سالم در جامعه ميتواند زمينهساز گسترش همکاريهاي داوطلبانه، فعاليتهاي محيطزيستي و مسئوليتپذيري اجتماعي باشد. اين اصلاحات ميتوانند از سطح فردي آغاز شوند و در ادامه به روابط بينفردي، گروهها، اجتماعات و تشکلهاي اجتماعي گسترش يابند. هر فرد ميتواند با انتخاب شيوهاي مسئولانه در زندگي و تشويق ديگران به مشارکت، در شکلگيري فرهنگ همکاري نقش داشته باشد. روحيه و انديشه انسانمدارانه و طبيعتدوستانه زندهياد دکتر بلسکي نيز ميتواند در اين مسير الهامبخش باشد. فرهنگ کار داوطلبانه و مشارکت اجتماعي بايد در جامعه تقويت شود و فعاليتهاي انساني و طبيعتدوستانه از سطح اقدامات فردي به يک فرهنگ عمومي تبديل شوند. در کنار اين اقدامات، انتخاب مديران و مسئولان بر اساس معيارهاي علمي و اخلاقي ضروري است. اين معيارها بايد در فرآيندهاي انتخاباتي و گزينش مسئولان مورد توجه قرار گيرند تا افرادي در جايگاه تصميمگيري قرار بگيرند که توانايي علمي و تعهد اخلاقي لازم را داشته باشند.
صلح پايدار فراتر از نبود جنگ است
وي در ادامه به واکاوي مفهوم صلح پايدار پرداخت و افزود: دانش بهتنهايي تضمينکننده صلح نيست و تنها زماني ميتواند در خدمت همزيستي قرار گيرد که با عدالت، احترام به حقوق انسانها و مسئوليت اجتماعي همراه شود. جنگ و بيثباتي ميتوانند ساختارهاي زيستي و تمدني جوامع را نابود کنند. تاريخ نمونههاي بسياري از اين ويرانيها را در خود دارد. از نابودي کتابخانهها و مراکز علمي در جريان حمله مغول گرفته تا تخريب تاسيسات در دو جنگ اخير. اين تجربهها نشان ميدهند که جنگ تنها به از دست رفتن جان انسانها محدود نميشود، بلکه بنيانهاي دانش، فرهنگ، اقتصاد و زندگي اجتماعي را نيز هدف قرار ميدهد. در اين زمينه بايد ميان دو مفهوم «صلح منفي» و «صلح مثبت» تمايز قائل شد. صلح منفي به معناي نبود جنگ و درگيري است، اما صلح مثبت يا ايجابي به وضعيتي اشاره دارد که در آن زمينههاي همکاري، مشارکت، عدالت و تعامل سازنده در جامعه فراهم شده باشد. صرف نبود جنگ نميتواند به معناي تحقق صلح پايدار باشد؛ زيرا صلح پايدار به وجود ساختارها و مناسباتي نياز دارد که امکان همکاري و همزيستي را فراهم کنند. علم و صلح از يکديگر جدا نيستند و هر دو به اخلاق و مسئوليت اجتماعي وابستهاند.
قانون و مسئوليتپذيري
نيمروزي در نهايت خاطرنشان کرد: مسئله قانون و ضرورت پايبندي به آن، از جمله موضوعاتي بوده که در تاريخ معاصر ايران نيز مورد توجه قرار گرفته است. کتاب «يک کلمه» نوشته مستشارالدوله در دوره قاجار، نمونهاي از طرح اين مسئله در تاريخ انديشه سياسي ايران است. تحقق صلح و نظم اجتماعي تنها با تدوين قوانين ممکن نميشود؛ هر فرد بايد وظايف قانوني خود را بهدرستي انجام دهد و در قبال پيامدهاي رفتار و تصميمهايش مسئوليتپذير باشد. قانون زماني ميتواند در ايجاد نظم و همزيستي مؤثر باشد که به بخشي از رفتار و فرهنگ عمومي جامعه تبديل شود. مسئوليتپذيري اخلاقي و قانوني را بايد ضلع سوم پيوند علم و صلح دانست. دانش در کنار عدالت، اخلاق، قانونمداري و احترام به حقوق ديگران ميتواند به نيرويي براي ايجاد صلح پايدار و همزيستي تبديل شود.