غوطهوري در اشتباه؛ فضيلت کجفهمي در روايت
معماری داستان امروز |
يوسف قوجٌق 20
يکي از غنيترين و در عين حال ظريفترين شگردهاي پيرنگنويسي مدرن، تکيه بر «کجفهمي ساختاري» است؛ وضعيتي که در آن راوي، رخدادي پيشپاافتاده يا معمولي را به دليل ترسها، تعصبات يا فانتزيهاي فردي خويش، فاجعهاي عظيم يا توطئهاي مرموز تلقي ميکند و تمام پيرنگ بر مدار اين تفسير غلط استوار ميشود. داستان ديگر بر سرِ حقيقت بيروني پيش نميرود، بلکه از سوءتفاهم کاراکتر و پيامدهاي پيشبينيناپذير آن تغذيه ميکند. شاهکار بيبديل اين الگو، رمان درخشان «تاوان» اثر ايان مکيوئن است؛ ترجمه مصطفي مفيدي از انتشارات:نيلوفر. جايي که ذهن خيالپرداز دختري نوجوان، صحنهاي عاشقانه در حياط را به جنايتي هولناک تعبير ميکند و با شهادت دروغين و اشتباهش، زندگي چند انسان را براي دههها به خاکستر مينشاند. در اين شيوه، نويسنده خواننده را نيز به درون سياهچاله اين سوءتفاهم ميکشاند تا او را با شکنندگي هولناکِ نظام داوريهاي انساني روبهرو سازد؛ اينکه چگونه يک توهم ساده ميتواند واقعيتي صلب و ويرانگر بيافريند.
نکته کارگاهي بنيادين:
کجفهمي کاراکتر نبايد ناشي از بلاهت احمقانه و تصنعي باشد که خواننده از همان صفحه نخست دستش را بخواند و او را پس بزند. کجفهمي زماني دراماتيک و تکاندهنده ميشود که ريشه در نيازهاي عاطفي، کمبودها و اضطرابهاي بنيادين شخصيت داشته باشد؛ يعني هر انساني در آن موقعيت و با آن بار رواني، ممکن بود به همان دام سقوط کند. فاجعه زماني مو بر تن مخاطب سيخ ميکند که او در پايان بفهمد تمام اين جنگها و ويرانيها بر پايهاي از يک سوءبرداشت معصومانه بنا شده بود.