تهديد به نابودي تمدن هزارساله ايران و کشتگان زبان وقتي واژهها به ابزار قدرت تبديل ميشوند
یادداشت |
دکتر محمد نظري
«درآمدي بر بحث»
تهديد به نابودي يک تمدن چند هزار ساله، صرفاً يک اظهار نظر سياسي نيست؛ بلکه پرسشهايي بنيادين درباره مسئوليت زبان، مشروعيت اعمال قدرت و پيامدهاي تصميمگيري در روابط بينالملل مطرح ميکند. اين مقاله با الهام از مفهوم «کشتگان عبارات» در انديشه سهروردي و بهرهگيري از تفکر سيستمي راسل ايکاف، نشان ميدهد چگونه سادهسازي مسائل پيچيده و استفاده از زبان تهديد ميتواند به تشديد بحران بينجامد. در اين ميان، حقوق بينالملل حدود مشروعيت تهديد را روشن ميسازد و حکمت ايراني، از عطار و حافظ تا سعدي، ظرفيتهاي اخلاقي و شناختي زبان را براي گفتوگو، مدارا و مديريت مسئولانه تعارضات يادآور ميشود.
1- مقدمه:
آيا يک جمله ميتواند سرنوشت ميليونها انسان را تحت تأثير قرار دهد؟ پاسخ به اين پرسش، هنگامي که گوينده يک شهروند عادي باشد، با زماني که رئيسجمهور يک قدرت نظامي سخن ميگويد، يکسان نيست. زبان صاحبان قدرت تنها وسيله بيان عقيده نيست؛ گاهي از طريق آن تهديد شکل ميگيرد، تصميم سياسي اعلام ميشود و مسير يک بحران تغيير ميکند. در هفتم آوريل 2026، دونالد ترامپ، رئيسجمهور آمريکا، در جريان حملات و تهديدهاي مکرر به ايران هشدار داد: «امشب يک تمدن کامل خواهد مرد و ديگر هرگز بازنخواهد گشت.» اين اظهارات در شرايطي بيان شد که آمريکا براي دستيابي به توافق و بازگشايي تنگه هرمز فشار وارد ميکرد و تهديدهايي درباره تخريب پلها و نيروگاههاي ايران نيز مطرح شده بود. ساعاتي بعد، توافقي براي آتشبس موقت دو هفتهاي اعلام شد.
صرفنظر از سرانجام آن بحران، يک پرسش همچنان باقي است: آيا تهديد به نابودي تمدني چند هزار ساله ميتواند ابزار مشروع و خردمندانهاي براي حل يک اختلاف سياسي باشد؟
2-کشتگان عبارات؛ هشدار سهروردي به انسان امروز
شهابالدين سهروردي، فيلسوف ايراني و بنيانگذار حکمت اشراق، در رساله «کلمةالتصوف» از کساني سخن ميگويد که «کشتگان عبارات» شدهاند؛ انسانهايي که گرفتار اختلاف الفاظ ميشوند و حقيقت و معنا را از ياد ميبرند. اين تعبير در اصل داراي زمينه فلسفي و عرفاني است. بااينحال، ميتوان از آن براي تأمل درباره زبان سياست امروزي نيز الهام گرفت. در روابط بينالمللي، واژگاني مانند امنيت، صلح، تهديد، پيروزي و بازدارندگي الزاماً براي همه بازيگران معنايي يکسان ندارند. ممکن است يک دولت، تهديد را ابزار فشار براي دستيابي به توافق بداند؛ اما جامعهاي که خود را مخاطب تهديد به نابودي ميبيند، آن را خطري عليه موجوديت و هويت خويش تلقي کند. در چنين وضعيتي، زبان نهتنها واقعيت سياسي را توصيف ميکند، بلکه ميتواند بر برداشت طرفين از واقعيت و بر تصميمهاي بعدي آنان اثر بگذارد. پرسش مهم اين است که آيا تصميمگيرنده، پيش از انتخاب واژههاي تهديدآميز، معناي آنها را براي مخاطبان و پيامدهاي احتماليشان بهدرستي سنجيده است؟
3- وقتي يک مشکل پيچيده، ساده تصور ميشود
راسل ايکاف، نظريهپرداز تفکر سيستمي، ميان مسائل نسبتاً روشن و مجموعههاي پيچيدهاي از مسائل درهمتنيده تفاوت ميگذارد.
براي فهم اين تفاوت ميتوان سه وضعيت را در نظر گرفت: پازل، که صورت مسئله و معيار پاسخ آن روشن است؛ مسئلهاي که مشکل شناخته شده اما راهحل قطعي ندارد؛ و وضعيت پيچيدهاي که حتي درباره تعريف مسئله و نتيجه مطلوب نيز توافق وجود ندارد.بسياري از بحرانهاي بينالمللي از نوع سوماند. چالشهاي موجود در رابطه آمريکا و ايران نيز از نوع مسايل پيچيده و آشوبناک است. براي مثال، اگر بحران ايران و آمريکا صرفاً چنين تعريف شود که «چگونه طرف مقابل را وادار به پذيرش يک شرط کنيم؟»، تهديد نظامي ممکن است بهعنوان پاسخي سريع مطرح شود.اما موضوع به اين سادگي نيست. امنيت منطقهاي، حقوق حاکميت دولتها، اقتصاد انرژي، زندگي غيرنظاميان، نگرانيهاي امنيتي متقابل و ميراث تاريخي جوامع، به يکديگر وابستهاند.
در اين شرايط، حل ظاهري يک اختلاف ممکن است به پيدايش مشکلات جديد منجر شود.
خطاي بزرگ زماني رخ ميدهد که يک بحران پيچيده بينالمللي، به مسئلهاي با پاسخ ساده «تهديد، تسليم، توافق» تقليل داده شود.
توانايي اعمال فشار، الزاماً به معناي توانايي حل مسئله نيست.
4- حقوق بينالملل درباره زبان تهديد عليه ايران چه ميگويد؟
حقوق بينالملل، تهديد نظامي را موضوعي صرفاً اخلاقي يا سياسي نميداند. ماده دوم، بند چهارم منشور سازمان ملل متحد، دولتها را از تهديد يا توسل به زور عليه تماميت ارضي يا استقلال سياسي ساير کشورها و به شيوههاي مغاير با اهداف ملل متحد منع ميکند.ديوان بينالمللي دادگستري نيز در نظريه مشورتي سال 1996 درباره مشروعيت تهديد يا استفاده از سلاحهاي هستهاي، اصل مهمي را بيان کرده است: اگر استفاده موردنظر از زور غيرقانوني باشد، تهديد به انجام آن نيز غيرقانوني خواهد بود. بنابراين، اينکه تهديدي با هدف دستيابي به توافق، اعمال فشار اقتصادي يا تأمين امنيت مطرح شده باشد، بهخوديخود آن را مشروع نميسازد. البته براي تشخيص اينکه يک اظهار نظر مشخص، نقض حقوق بينالملل محسوب ميشود يا نه، بايد متن، زمينه، اهداف و شرايط حقوقي آن بررسي شود. با اينحال، تهديد به نابودي يک تمدن، بهويژه هنگامي که با تهديد تخريب گسترده زيرساختها همراه باشد، نميتواند از بررسي حقوقي معاف بماند.
5- تهديدات تمدني و عدم يکساني مردم،تمدن و حکومتها
يکي از بنياديترين اشکالات تهديد تمدني، مخدوشکردن مرز ميان حکومت، مردم و تمدن است.اگر چه سياستها دگرگون ميشوند و اختلافات سياسي پديد ميآيند و پايان ميپذيرند. حکومتها تغيير ميکنند، اما تمدنها حاصل قرنها تجربه تاريخي، آفرينش علمي، زندگي فرهنگي و تلاش نسلهاي مختلف انسانها هستند.
تمدن ايران تنها به يک حکومت يا يک دوره تاريخي تعلق ندارد. زبان فارسي، ميراث ترکمني، کردي، عربي، آذري، بلوچي و ديگر سنتهاي فرهنگي، همراه با آثار علمي، هنري و تاريخي، بخشي از اين گستره تمدني را تشکيل ميدهند.
از منظر حقوق بشر، انسانها مستقل از مواضع سياسي حکومتهايشان، داراي حقوق بنياديناند. حق حيات از مهمترين اين حقوق است.
حقوق بينالملل بشردوستانه نيز حمله مستقيم به غيرنظاميان و اموال غيرنظامي را ممنوع ميکند. علاوه بر آن، اعمال يا تهديدهاي خشونتآميزي که هدف اصلي آنها ايجاد رعب و وحشت ميان جمعيت غيرنظامي باشد، ممنوع هستند.
تهديد عليه نيروگاهها و پلها نيز بايد با توجه به ماهيت اهداف، ضرورت تفکيک اهداف نظامي از غيرنظامي و قواعد تناسب و احتياط بررسي شود. براي مثال، تخريب شبکه برق ممکن است به تأمين آب، فعاليت بيمارستانها و ديگر خدمات ضروري آسيب برساند. اين آثار در بسياري از موارد قابل پيشبينياند و نميتوان آنها را در محاسبات نظامي ناديده گرفت.
البته صرف استفاده از تعبير «نابودي تمدن»، بدون احراز شرايط و عناصر حقوقي لازم، به معناي اثبات جرم نسلکشي يا ديگر جنايات بينالمللي نيست. محکوميت اخلاقي يک سخن با اثبات مسئوليت کيفري، دو موضوع متفاوت است.
6- از عطار و حافظ تا سعدي؛ آيا ميراث ادبي ايران ميتواند به سياست ورزي و حکمراني کمک کند؟
ميراث ادبي ايران، تنها مجموعهاي از آثار زيباي تاريخي نيست. اين ميراث ظرفيتهايي براي تأمل درباره حقيقت، قدرت، مسئوليت و رابطه انسانها دارد.
در «منطقالطير» عطار، سفر مرغان براي يافتن سيمرغ را ميتوان روايتي از عبور از خودمحوري و شناخت محدوديتهاي خويش دانست. در عرصه سياست نيز هيچ تصميمگيرندهاي نبايد قدرت بيشتر را معادل شناخت کاملتر واقعيت تصور کند. حافظ با عبارت مشهور «با دوستان مروت، با دشمنان مدارا»، به يکي از مهمترين ظرفيتهاي اخلاقي روابط انساني اشاره ميکند: اختلاف و دشمني، ضرورتاً به معناي بستن همه راههاي گفتوگو نيست.
سعدي نيز هشدار ميدهد:
«نگاه دار زبان تا به دوزخت نبرد
که از زبان بتر اندر جهان زياني نيست»
اين آموزهها بهتنهايي قواعد حقوقي يا راهحل آماده بحرانهاي بينالمللي نيستند؛ اما ميتوانند به اصلاح زبان سياست و پرورش مسئوليت اخلاقي صاحبان قدرت کمک کنند.
در جهان امروز، که يک جمله ممکن است به افزايش تنش ميان کشورها يا نگراني ميليونها انسان منجر شود، ضرورت مراقبت از زبان اهميت بيشتري يافته است.
7-سخن پاياني؛ قدرت تخريب يا توانايي حل مسئله؟
تهديد به نابودي يک تمدن، حتي اگر از نگاه گوينده ابزاري براي حل يک اختلاف سياسي باشد، پرسشهايي جدي درباره مشروعيت حقوقي، شناخت مسئله و مسئوليت انساني ايجاد ميکند.
حقوق بينالملل، محدوديتهاي اعمال قدرت را مشخص ميکند؛ تفکر سيستمي يادآور ميشود که مسائل پيچيده را نميتوان با پاسخهاي ساده مديريت کرد؛ و حکمت ايراني، اهميت شناخت معنا، مدارا و کرامت انساني را برجسته ميسازد.
تمدنها را نميتوان به يک مشکل سياسي تقليل داد و نابودي آنها را راهحل اختلافات دانست.
نشانه بلوغ قدرت، تنها توانايي تهديد يا تخريب نيست؛ بلکه توانايي شناخت پيچيدگي، رعايت حقوق انسانها و يافتن راهحلهايي است که هزينه اختلافات سياسي را بر زندگي مردم و ميراث تمدني آنان تحميل نکند.
شايد مهمترين و انساني ترين پرسش براي صاحبان قدرت همين باشد: پيش از تهديد به نابودي ديگري، آيا همه راههاي فهم مسئله و حل مسالمتآميز آن را بررسي کردهايم؟
در بخش دوم اين مجموعه، تهديد تمدني از منظر نظريه بازيها، خطر پيامدهاي خارج از کنترل و انديشه مختومقلي فراغي و سعدي بررسي خواهد شد.
وکيل دادگستري و پژوهشگر مطالعات ميانرشتهاي حقوق بينالملل و مديريت سيستمها