زمان واژگونه؛ سفر معکوس از پايان به آغاز


معماری داستان امروز |

 

يوسف قوجٌق 21

 

در شيوه روايت معکوس يا «زمان واژگونه»، جهت پيکان زمان کاملاً 180 درجه تغيير مي‌کند؛ داستان از خاکسپاري، پايان جنگ يا جدايي تلخ آغاز مي‌شود و گام‌به‌گام به سمت نخستين نگاه عاشقانه، شليک نخستين گلوله يا لحظه تولد عقب‌گرد مي‌کند. در اين مهندسي نامتعارف، پرسش سنتي «چه پيش خواهد آمد؟» بي‌اعتبار مي‌شود و پرسش ژرف‌تر «چرا و چگونه کار به اينجا کشيد؟» جايگزين آن مي‌گردد. نمونه ماندگار اين فرم را در ادبيات مي‌توان در رمان شگفت‌انگيز «پيکان زمان» اثر مارتين يميس (ترجمه شيوا شهرياري)؛ جايي که زندگي پزشکي جنايتکار از مرگ به سوي تولد روايت مي‌شود و در اين جريان معکوس، فجايع جنگي شبيه به نجات انسان‌ها به نظر مي‌رسند! اين واژگوني ساختاري، بار سنگين تقدير، حسرت و اجتناب‌ناپذيري فاجعه را به مخاطب تحميل مي‌کند؛ چرا که خواننده همواره سرانجام سياه را مي‌داند و تماشاي معصوميت ازدست‌رفته قهرمان در فصل‌هاي پاياني، تلخي اثر را صدچندان مي‌سازد.

 

آسيب کارگاهي:

روايت معکوس، فرمول و رياضت ذهني بسيار پيچيده‌اي دارد. خطر بزرگ در اين است که متن صرفاً به يک شعبده‌بازي مکانيکي و دشوار براي خواندن تقليل يابد. معکوس کردن زمان نبايد خواننده را درگير رمزگشايي‌هاي خسته‌کننده گاه‌شمار کند، بلکه بايد در هر گام به عقب، نوري بر تاريک‌خانه‌هاي انگيزه رواني کاراکتر بتاباند. نويسنده بايد دقت کند که رابطه علت و معلولي برعکس نشود؛ بلکه معلول ابتدا ديده شود و کشف تدريجي علت‌ها، تنش دراماتيک را در روندي معکوس به نقطه جوش برساند.